Ριζοσπαστική δημοκρατία και συλλογικά κινήματα σήμερα

Μνήμη ΕΡΝΕΣΤΟ ΛΑΚΛΑΟΥ

Προδημοσίευση από τον τόμο που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Ashgate, στα αγγλικά, με την επιμέλεια των Αλ. Κιουπκιολή και Γ. Κατσαμπέκη

ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΤΣΑΜΠΕΚΗ

Η διαμάχη γύρω από μια πολιτική έννοια είναι αυτό που την καθιστά ουσιωδώς πολιτική … και όχι το γεγονός ότι έχει πολλαπλά νοήματα. Ο πολιτικός αγώνας είναι επίσης ένας αγώνας για την οικειοποίηση των λέξεων. (Ζακ Ρανσιέρ)

Το δημοκρατικό υποκείμενο και οι αμφισημίες του: προς έναν «πληθυντικό λαό»;

Αν κανείς συλλάβει την έννοια του «λαού» ως δυνητικού υποκειμένου της πολιτικής αλλαγής, το οποίο δεν φέρει προκαθορισμένα περιεχόμενα, και το οποίο συνιστά κεντρικό σημαίνον σε μια πολιτική διαδικασία που αποτελεί αποκρυστάλλωση μιας λογικής του πολιτικού ανάμεσα σε άλλες, τότε δε θα δυσκολευτούμε ιδιαίτερα να αναγνωρίσουμε αυτήν ακριβώς τη λογική στην περίπτωση των «αγανακτισμένων». Ο λαός ως υποκείμενο, όπως υποστηρίζουν ο Ερνέστο Λακλάου και ο Ζακ Ρανσιέρ, αναδύεται όταν ένα μερικό υποκείμενο αξιώνει το ρόλο του καθολικού, θέτοντας τον εαυτό απέναντι σε έναν κοινό Άλλο. Αυτό, θα πρέπει να τονιστεί, δεν σημαίνει πως σε τούτη την διαλεκτική μεταξύ μερικού και καθολικού, η ετερογένεια απωθείται και απορροφάται σε μια απόλυτη ενότητα. Με τα λόγια του Σάιμον Κρίτσλεϊ, ο λαός δεν είναι «η έκφραση μιας εθνικής ουσίας, η υποθετική ενότητα μιας φυλής, οι πολίτες ενός έθνους-κράτους, τα μέλη μιας ιδιαίτερης τάξης όπως το προλεταριάτο, ή και τα μέλη μιας ιδιαίτερης κοινότητας που ορίζεται με βάση τη θρησκεία, την εθνικότητα ή οτιδήποτε άλλο. Ο λαός δεν μπορεί να καθοριστεί κοινωνικά και να αστυνομευθεί με εδαφικούς όρους».[1]

Ριζοσπαστική δημοκρατία και συλλογικά κινήματα σήμερα

ΜΝΗΜΗ ΕΡΝΕΣΤΟ ΛΑΚΛΑΟΥ

Προδημοσίευση από τον τόμο που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Ashgate, στα αγγλικά, με την επιμέλεια των Αλ. Κιουπκιολή και Γ. Κατσαμπέκη.

ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΚΙΟΥΠΚΙΟΛΗ

Βιοπολιτική του πλήθους ενάντια στη μετα-μαρξιστική ηγεμονία

Τρεις τουλάχιστον διαστάσεις της ηγεμονικής πολιτικής θα έπρεπε εύλογα να διατηρηθούν σε σημερινά εγχειρήματα που προσβλέπουν στην ανάπτυξη αυτόνομων και εξισωτικών κοινωνικών ενώσεων. Με βάση τη λογική παραδοχή ότι τα κατεστημένα συμφέροντα, οι πλουτοκράτες και οι κρατούσες ολιγαρχίες δεν θα εγκαταλείψουν εκούσια την εξουσία τους, την ιδιοκτησία τους και τα προνόμιά τους, θα είναι απαραίτητο να συνεχιστεί ένας ηγεμονικός αγώνας για την αναδιάταξη των σημερινών ισορροπιών δυνάμεων και την αντικατάστασή τους με μια διαφορετική δομή εξουσίας που θα επιδιώξει να ελαχιστοποιήσει την κυριαρχία, τις ιεραρχίες και τους αποκλεισμούς. Υπολείμματα ανισομερούς, συγκεντρωτικής εξουσίας είναι πιθανόν επίσης να  διατηρούνται μέσα στην ίδια τη συλλογική αυτοδιαχείριση των κοινών, όπως φανερώνει το παράδειγμα των κοινοτήτων ανοικτού λογισμικού. Η αποτελεσματική διαχείριση των κωδίκων που είναι ελεύθερα διαθέσιμοι σε όλους συνδυάζει τις εθελοντικές συνεισφορές μιας δυνάμει απεριόριστης κοινότητας χρηστών, που διακρίνονται από ποικίλους βαθμούς εμπειρίας και ενδιαφέροντος με έναν προσηλωμένο πυρήνα κύριων προγραμματιστών που επιβλέπουν υπεύθυνα τη διαδικασία της ανάπτυξης μιας βασικής εκδοχής του κώδικα.[1]

Δεύτερον, ακόμη και αν οραματίζεται κανείς πιο ελεύθερους, πλουραλιστικούς και εξισωτικούς κόσμους, και τους αγώνες για την πραγμάτωσή τους, με τους όρους συναρμογών που συνεργάζονται εν μέρει και συγκρούονται από άλλες πλευρές, ένας βαθμός ηγεμονίας ως συλλογικής ενότητας-συνοχής θα είναι πάντα απαραίτητος για να αποφεύγονται αμοιβαία καταστροφικές αντιθέσεις. Αυτή η συνοχή-ενότητα θα ήταν περιττή μόνο αν οι κοινωνικές και ατομικές διαφορές εναρμονίζονταν αυτόματα μεταξύ τους, και ολέθριες συγκρούσεις μπορούσαν να αποφευχθούν με κάποιο μαγικό τρόπο, χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια.

Ηγεμονία και αυτονομία

Ριζοσπαστική δημοκρατία και συλλογικά κινήματα σήμερα

Προδημοσίευση από τον τόμο που θα εκδοθεί τον Ιούνιο του 2014 από τις εκδόσεις Ashgate, στα αγγλικά, με την επιμέλεια των Αλ. Κιουπκιολή και Γ. Κατσαμπέκη. Κάθε Κυριακή δημοσιεύουμε ένα μεταφρασμένο απόσπασμα από κείμενο του τόμου.

ΤΗΣ ΜΑΡΙΝΑΣ ΠΡΕΝΤΟΥΛΗ ΚΑΙ ΤΟΥ LASSE THOMASSEN

Το κίνημα των πλατειών του 2011, οι «αγανακτισμένοι» και οι «indignados», όπως έγιναν γνωστοί σε Ελλάδα και Ισπανία, επανάφεραν στο προσκήνιο παλιά και δυσεπίλυτα ζητήματα για την Αριστερά. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, έγινε σαφές πως η τελευταία αδυνατούσε να συντονιστεί με την λαϊκή φαντασία. Ως κομμάτι της κοινοβουλευτικής πολιτικής ζωής, και μαζί με το υπόλοιπο πολιτικό κατεστημένο, η ίδια η αριστερά είχε απονομιμοποιηθεί, τουλάχιστον όσον αφορά μεγάλα κομμάτια της κοινωνίας, και έτσι μη-αντιπροσωπευτικές εναλλακτικές ξεκίνησαν να τίθενται στο τραπέζι.

Οι συζητήσεις που αναδείκνυαν τα κινήματα αυτά, συνιστούσαν μια απάντηση στις αποτυχίες του υπάρχοντος οικονομικού παραδείγματος, και έτσι ένα ενδεχόμενο εναλλακτικό οικονομικό όραμα που αμφισβητούσε τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό ήρθε στο προσκήνιο. Ωστόσο, στην καρδιά των κινημάτων εντοπιζόταν και η συνειδητοποίηση ότι χωρίς μια εναλλακτική στο πολιτικό πεδίο, η οποία θα αντιστάθμιζε το δημοκρατικό έλλειμα σε χώρες με αντιπροσωπευτικά συστήματα, μια τέτοια κοινωνική εναλλακτική θα ήταν αδύνατη. Η αντίσταση απέναντι στα οικονομικά προγράμματα της τρόικας έπρεπε να έλθει από τον «λαό», τον πολιτικό εκείνο δρώντα ο οποίος είχε αποκλειστεί από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Και ενώ η κρίση αναγνωριζόταν ως οικονομική, υπήρχε η αίσθηση πως αφορούσε εξίσου και το πεδίο της πολιτικής – πράγματι, η κρίση ήταν τόσο γενικευμένη που θα ήταν αδύνατο να περιοριστεί σε ένα μόνο πεδίο της κοινωνίας.

Το Occupy και η αυτόνομη πολιτική ζωή

Ριζοσπαστική δημοκρατία και συλλογικά κινήματα σήμερα

Προδημοσίευση από τον τόμο που θα εκδοθεί τον Ιούνιο του 2014 από τις εκδόσεις Ashgate, στα αγγλικά, με την επιμέλεια των Αλ. Κιουπκιολή και Γ. Κατσαμπέκη. Κάθε Κυριακή δημοσιεύουμε ένα μεταφρασμένο απόσπασμα από κείμενο του τόμου.

ΤΟΥ SAUL NEWMAN

Τα κινήματα των καταλήψεων που ανέκυψαν πρόσφατα –από την πλατεία Ταχρίρ στο Κάιρο, που έριξε τη δικτατορία του Μουμπάρακ, μέχρι το κίνημα «Καταλάβετε τη Γουόλ Στρητ» (Occupy Wall Street) στη Νέα Υόρκη και άλλα χρηματοπιστωτικά κέντρα ανά τον κόσμο– ενσαρκώνουν μια νέα μορφή πολιτικής, η οποία ενέχει τη δημιουργία αυτόνομων χώρων και σχέσεων, αντί της αντιπροσώπευσης ταυτοτήτων από την εξουσία. Το πραγματικά εντυπωσιακό σε τούτα τα κινήματα ήταν η απόρριψη των δομών ηγεσίας και η απουσία πολιτικών αιτημάτων και συγκεκριμένης ατζέντας. Αντ’ αυτού, η πρωτοτυπία τους εντοπίζεται στις συλλογικές μορφές πολιτικής ζωής που γέννησαν. Αν και αυτό οδήγησε πολλούς, τόσο στην αριστερά όσο και στη δεξιά, στο να τα απορρίψουν ως αντι-πολιτικά, ασυνάρτητα και ανοργάνωτα, τέτοιες κριτικές απλώς αντανακλούν μια αδυναμία εξοικείωσης με ένα νέο παράδειγμα πολιτικής –το οποίο θα χαρακτήριζα με την παραδοξολογική διατύπωση της πολιτικής της αντι-πολιτικής– το οποίο αναδεικνύει τις δυνατότητες των αυτόνομων κοινωνικών σχέσεων και της πολιτικής ζωής, πέραν του χρεωκοπημένου δεσποτισμού του χρηματοπιστωτικού συστήματος και τη μηδενιστική παρωδία της κοινοβουλευτικής πολιτικής.

Κομμουνισμός - Κυριαρχία του λαού

ΤΗΣ JODI DEAN

Ριζοσπαστική δημοκρατία και συλλογικά κινήματα σήμερα

Προδημοσίευση από τον τόμο που θα εκδοθεί τον Ιούνιο του 2014 από τις εκδόσεις Ashgate, στα αγγλικά, με την επιμέλεια των Αλ. Κιουπκιολή και Γ. Κατσαμπέκη. Κάθε Κυριακή δημοσιεύουμε ένα μεταφρασμένο απόσπασμα από κείμενο του τόμου.

Την τελευταία δεκαετία, σημαντικοί θεωρητικοί υποστήριξαν την ανάγκη να σκεφτούμε ξανά το θέμα του κομμουνισμού. Ο κομμουνισμός, ως υπόθεση, πραγματικότητα ή ορίζοντας, εμφανίστηκε εκ νέου επίκαιρος. Στο παρόν κείμενο, παρουσιάζω τον «λαό ως εμάς τους υπόλοιπους» (the people as the rest of us) ως μια αναδιατύπωση της ιδέας του προλεταριάτου και ως υποκείμενο του κομμουνισμού.

Ο κομμουνισμός είναι ένας όρος που δηλώνει τον συλλογικό προσδιορισμό της κοινής κατάστασης του λαού από τον λαό, την κυριαρχία του λαού. Ο λαός δεν είναι ένα όλον ή μια ενότητα. Είναι ένας διχασμένος, διχαστικός λαός, εμείς οι υπόλοιποι, εμείς που η δουλειά μας, οι ζωές μας και το μέλλον μας απαλλοτριώνονται, χρηματικοποιούνται, γίνονται αντικείμενο κερδοσκοπίας για τη χρηματική ικανοποίηση των ολίγων. Ο Georg Lukács αναφέρεται στον λαό με αυτήν ακριβώς την έννοια όταν εξηγεί τον διαλεκτικό μετασχηματισμό της έννοιας του λαού στην περιγραφή της Ρωσικής Επανάστασης από τον Λένιν: «Η θολή και αφηρημένη έννοια του ‘λαού’ έπρεπε να απορριφθεί, αλλά αυτό για να μπορέσει να αναπτυχθεί μια επαναστατική, ιδιαίτερη έννοια του ‘λαού’ -η επαναστατική συμμαχία των καταπιεσμένων- από μια συγκεκριμένη κατανόηση των συνθηκών της προλεταριακής επανάστασης».

Όλοι έχουν δίκιο ότι όλοι έχουν άδικο

ΤΩΝ RICHARD JF DAY & NICK MONTGOMERY

Ριζοσπαστική δημοκρατία και συλλογικά κινήματα σήμερα

Προδημοσίευση από τον τόμο που θα εκδοθεί τον Ιούνιο του 2014 από τις εκδόσεις Ashgate, στα αγγλικά, με την επιμέλεια των Αλ. Κιουπκιολή και Γ. Κατσαμπέκη. Κάθε Κυριακή δημοσιεύουμε ένα μεταφρασμένο απόσπασμα από κείμενο του τόμου.

Η ιστορία μας έχει δείξει πως οι Επαναστάσεις ενέχουν πάντοτε την επιστροφή στην κυριαρχία όταν κατακαθίσει η σκόνη, ενώ οι Μεταρρυθμίσεις ποτέ δεν αποσταθεροποιούν την κυριαρχία σε πρώτο επίπεδο. Ως εκ τούτου, οι αντι-ηγεμονικοί στοχαστές έχουν δίκιο όταν λένε πως αυτές οι μέθοδοι δεν λειτουργούν. Η ιστορία, ωστόσο, δείχνει επίσης πως τόσο η Δημιουργία Εναλλακτικών όσο και η Μεταρρύθμιση δεν είναι ποτέ αρκετές για να φέρουν το είδος της στιγμιαίας ή συνολικής αλλαγής με τον τρόπο που την οραματίζονται οι Επαναστάτες. Από τη δική τους σκοπιά, οι υποστηρικτές της Μεταρρύθμισης δεν έχουν καθόλου δίκιο, ότι τόσο η Επανάσταση όσο και η Δημιουργία Εναλλακτικών προκύπτουν μόνο υπό πολύ ιδιόμορφες περιστάσεις, και ως εκ τούτου δε μπορούμε να περιμένουμε πως θα λειτουργήσουν στις «κανονικές» συνθήκες της καθημερινότητας στην Αυτοκρατορία. Κανείς μπορεί να ακολουθήσει μια σεχταριστική λογική, ή να παραδεχτεί, τελικά, ότι όλοι έχουμε δίκιο όταν λέμε πως οι άλλοι έχουν άδικο. Ίσως εκείνοι που βυθίζονται στην απάθεια και τον πολιτικό κυνισμό να είναι οι πιο συνεπείς, θεωρητικά και ιστορικά!

Ριζοσπαστική δημοκρατία και συλλογικά κινήματα σήμερα

Η βιοπολιτική του πλήθους απέναντι στην ηγεμονία του Λαού

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Η «Αραβική Άνοιξη», οι «Indignados» της Ισπανίας, οι Έλληνες «Αγανακτισμένοι» και το κίνημα «Καταλάβετε τη Γουόλ Στρητ» μοιράζονται μια σειρά από κοινά διακριτικά γνωρίσματα. Αξιοποίησαν σε πολύ μεγάλο βαθμό τα κοινωνικά δίκτυα και επεδίωξαν την άμεση δημοκρατική συμμετοχή όλων στον συντονισμό και την ανάπτυξη της δράσης τους. Ήταν κοινωνικά και ιδεολογικά ετερογενή κινήματα χωρίς αρχηγούς και βασισμένα στην αυτοδιαχείριση, ενώ απέρριπταν τις παγιωμένες ατζέντες και ιδεολογίες. Εντούτοις, τα συγκεντρωμένα πλήθη που έδιναν ζωή σε αυτές τις κινητοποιήσεις ισχυρίζονταν συχνά πως μιλούσαν στο όνομα του «λαού» και απέβλεπαν σε μορφές εξισωτικής αυτο-κυβέρνησης από κοινού.

Παρόμοια χαρακτηριστικά έχουν σημαδέψει συλλογικές αντιστάσεις από τους Ζαπατίστας και τις διαδηλώσεις του Σηάτλ και έπειτα, πυροδοτώντας θεωρητικές και πρακτικές αντιπαραθέσεις γύρω από τη σημασία τούτων των ιδεολογικών και πολιτικών μορφών. Εμπλεκόμενος στην αντιπαράθεση ανάμεσα στο αυτόνομο βιοπολιτικό «πλήθος» των Μάικλ Χαρντ και Αντόνιο Νέγκρι και τα επιχειρήματα υπέρ της ηγεμονίας του «λαού» που αναπτύσσουν οι Ζακ Ρανσιέρ, Ερνέστο Λακλάου, Σαντάλ Μουφ και Σλάβοϊ Ζίζεκ, ο συλλογικός τόμος Ριζοσπαστική Δημοκρατία και Συλλογικά Κινήματα Σήμερα έχει ως κεντρικό στόχο να πραγματευτεί κριτικά αυτές τις περιπτώσεις συλλογικής κινητοποίησης, να εξετάσει επισταμένως τις καινοτόμες πρακτικές και ιδέες που έχουν αναπτύξει και να αποτιμήσει τις δυνατότητές τους για μια αναζωογόνηση της δημοκρατίας στην εποχή μας, αναζητώντας κάτι καλύτερο από τον «καπιταλισμό της καταστροφής».

Μετα-ηγεμονία

Πολιτική δράση εκτός του συνηθισμένου μετα-μαρξιστικού παραδείγματος

ΤΟΥ BENJIAMIN ARDITI

Το βιβλίο Hegemony and Socialist Strategy των Ernesto Laclau και Chantal Mouffe’s παραμένει ένα έργο-ορόσημο για οποιονδήποτε ενδιαφέρεται για μια λογο-αναλυτική αναβίωση της έννοιας της ηγεμονίας∙ παρουσιάζει την πολιτική και διανοητική διαδρομή του ευρωπαϊκού μαρξισμού, ιχνηλατεί τη γενεαλογία της έννοιας της ηγεμονίας μέσα σε αυτή την παράδοση και προτείνει μια έννοια ριζοσπαστικής δημοκρατίας ως μια εικόνα προς σκέψη για την προοδευτική πολιτική... Τονίζοντας την πολιτική πρακτική αντί για τους νόμους της ιστορίας, ο Laclau και η Mouffe μας προβάλλουν μια μετα-γκραμσιανή ηγεμονία που διέπεται από ιστορική ενδεχομενικότητα. Αντί να επικαλούνται μια γενική αντίθεση ως αρχή εξήγησης της καταπίεσης, της εξέγερσης και της αλλαγής, αναφέρονται στη συνάρθρωση διακριτών αγώνων σε αλυσίδες ισοδυναμίας οι οποίες αίρουν τη μερικότητα των αγώνων ή, ακριβέστερα, δημιουργούν σχέσεις ισοδυναμίας που κάνουν κάθε αγώνα να δηλώνει την ιδιαιτερότητά του μαζί με ένα επιπλέον νόημα. Αυτό το συμπλήρωμα του νοήματος είναι κρίσιμο, γιατί επιτρέπει σε τυπικά διακριτούς αγώνες και σε διαφορετικά αιτήματα να συγκλίνουν ώστε να συγκροτήσουν μια νέα υποκειμενικότητα που αμφισβητεί έναν ορισμένο συναστερισμό εξουσίας. Η ισοδυναμία απαιτεί επίσης τη δημιουργία συνόρων ή ανταγωνισμών –μια στιγμή αρνητικότητας- έτσι ώστε να γίνει δυνατός ο διαχωρισμός ενός εσωτερικού πεδίου από το εξωτερικό και να οριοθετηθεί συνεπώς το ευρύ φάσμα δυνάμεων που θα συγκλίνουν, συγκροτώντας ένα φιλικό συλλογικό «εμείς» απέναντι σε συγκεκριμένους, κατονομασμένους αντιπάλους.