Αρχείο και σώμα Νίκου Καρούζου

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΒΟΥΛΓΑΡΗ

Andreas Sell, Travel Group # 29, 2014, ξύλο, σχοινί. σύρμα, καθρέφτης, 50 x 67 x 59 εκ.

ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΟΥΖΟΣ, Οιδίπους τυραννούμενος και άλλα ποιήματα, εκδόσεις Ίκαρος, σελ. 432

Μια εκδοτικά και φιλολογικά έντιμη έκδοση ποιημάτων του Νίκου Καρούζου, την οποία οφείλουμε στο «Ίκαρο», στη φιλολογική επιμέλεια της Μαρίας Αρμυρά και την κριτική εποπτεία του Ευγένιου Αρανίτση. Πρόκειται για ποιήματα που ο ίδιος ο ποιητής δεν επέλεξε να περιληφθούν στο κυρίως σώμα του έργου του. Έστω και αν πρόκειται για ολόκληρες (εκδομένες) συλλογές της πρώτης του περιόδου και για ποιήματα δημοσιευμένα απ’ τον ίδιο σε λογοτεχνικά περιοδικά, μαζί με ποιήματα που ευρέθησαν στο αρχείο του, και κυρίως στα χέρια άλλων, συνήθως φίλων του ποιητή. Έτσι, έχουμε μια έκδοση που ήδη από την πρώτη σελίδα της προσδιορίζει με αυτούς του όρους τον χαρακτήρα της, παίρνοντας εξ ολοκλήρου την ευθύνη, γι’ αυτό και είναι φιλολογικά έντιμη. Γιατί δεν είναι καθόλου απλό και αυτονόητο να προστίθενται  επιπλέον ποιήματα δίπλα σε αυτά που ο ίδιος ο ποιητής θέλησε τελικά να περιλάβει ως έργο κάτω απ’ το όνομά του. Στις μεταθανάτιες εκδόσεις, την ευθύνη την έχουν, και πρέπει να την αναλαμβάνουν ολόκληρη, οι επιμελητές τους.

Έτσι, εδώ έχουμε να κάνουμε με μια πρακτική ευθέως αντίθετη με ό,τι συνέβη σε άλλες περιπτώσεις, επίσης κορυφαίων συγγραφέων μας, όπως π.χ. με τα κατάλοιπα του Κ. Π. Καβάφη και του Ανδρέα Εμπειρίκου, τα οποία εντάχθηκαν βιαίως στο σώμα του έργου τους από τους μεταθανάτιους επιμελητές τους. Με αποτέλεσμα, το σώμα του έργου τού Εμπειρίκου να αποτελείται πια κατά συντριπτική πλειοψηφία απ’ όσα δεν εξέδωσε ο ίδιος, ενώ επί των αντίστοιχων ποιημάτων τού Καβάφη ηγέρθησαν θλιβερές και αδιανόητες αξιώσεις πνευματικών δικαιωμάτων, ήτοι φιλολογικής εξουσίας, από τους αρχειοφύλακες.

Όταν ο Καρούζος συνάντησε τον Παπαδιαμάντη...

Πώς ένα ποίημα του Νίκου Καρούζου ανακαλεί ένα αθησαύριστο μέχρι σήμερα διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΒΟΥΛΓΑΡΗ

Ο Γιάννης μέσα στο έαρ

Τι

ολόμαυρα μαλλιά

που τόσο χύνονταν

στις

πλάτες

(γλυκειά αίσθηση τα σπλάχνα μου)

ωσότου

χάθηκε στη γωνία του δρόμου

η γυναίκα.

Δεν είναι πια

(ο θάνατος)

δεν ήτανε πριν

(η ανυπαρξία)

και πόσο να ’μενε στα λίγα δευτερόλεπτα.

Σπιθίζουν από δάκρυα τα μάτια μου

μ’ ένα κάψιμο.

Πουλιά του Απριλίου χαρούμενα

κάποιο δέντρο είμαι

κ’ έγινε ποτάμι η ρίζα μου

τώρα που ξέρουμε πόσο μαύρη είν’ η θάλασσα

και το ποτάμι πάει...

Δυο φύλλα έρημα τα χείλη μου

τη νύχτα

ο άγγελος της μοναξιάς

με τολμηρά ενδύματα.

Πουλιά του Απριλίου χαρούμενα

εποχή εχθρική

ώς το μυρωμένο βράδυ

ώς μέσα στα μεσάνυχτα.

Βγάλε ψυχή μου τραγούδι

να πολεμήσω την Άνοιξη.

Ξένος είμαι στο σπίτι μου

ξένος στους δρόμους

με λένε Γιάννη δεν έχω τίποτα δικό μου.

Πριν από λίγες μέρες προδημοσιεύσαμε ένα μικρό απόσπασμα από το μέχρι τούδε αθησαύριστο διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, «Η νοσταλγία του Γιάννη», το οποίο εντόπισε και μας το παραδίδει, με όλες τις αναγκαίες πληροφορίες, ο Νίκος Σαραντάκος (από τις εκδόσεις Ερατώ). Ανακάλυψε λοιπόν ότι το διήγημα, δημοσιευμένο για πρώτη φορά το 1906, αναδημοσιεύεται και στο περιοδικό Μπουκέτο, το 1942. Να δύο αποσπάσματα:

«Στιγμιότυπα» της ποίησης του Ν. Δ. Καρούζου

ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΝΟΥΤΣΟΥ

Γιάννης Δελαγραμμάτικας

1. Η «γενεαλογία των αγγέλων στην ποίησή μας». Αν αφεθώ στην εικονοποιΐα του αγγέλου θα έπρεπε αναπόφευκτα να αφιερωθώ σε μια πλήρη διατριβή. Συγκατατίθεμαι σε κάποια δείγματα. Έτσι, «δε λείπει ο άγγελος που κατεβαίνει να κινήσει τα νερά λευκός». Δηλαδή ο άγ­γελος βρίσκει σειρά αφορμών για να δηλώσει «παρών», από το «πικρό κύμα της ανοί­ξεως» ώς την «παιδική κλίνη». Οι «δρόμοι της ψυχής» δείχνουν ότι στο «θρόι­σμα των αθώων μαλλιών» θα «αναστενάξουν άγγελοι» ή όταν τα χέρια εμφανίζονται «βαμμένα με πρωινό ήλιο» είναι «σα να κατεβαίνει ο άγγελος/ οπού ονειρευτήκαμε στις σκιές/ έχοντας το λαμπερό σπαθί του/ τα γαλάζια ποδήματα/ και τη μεγάλη πληγή στο στήθος». Μάλιστα, στη διάρκεια του «αδαμικού χρόνου» ο «δρόμος τ’ ουρανού»/ «τι καθαρός που είναι/ ξετυλιγμένος από δροσερούς αγγέλους». Ο «γελαστός άγγελος του δρυμού» ή ο «άγγελος της πηγής» μοιράζει το νερό «σε τόσους διψασμένους/ κόβει με γαλανή ρομφαία τον καιρό/ κι ανοίγει τ’ άσπιλα φτερά ώς την έλπιση» (Η έλαφος των άστρων, Αθήνα 1962, 68, 11, 25, 28, 31, 39, 41, 41).

Ο Νίκος Καρούζος και οι νεότεροι ποιητές

Ο καιρός του επόμενου βλέμματος*

Μη με διαβάζετε/ όταν/ έχετε/ δίκιο

«Ρομαντικός επίλογος»

ΤΟΥ ΘΩΜΑ ΤΣΑΛΑΠΑΤΗ

Πέρυσι, από τις 30 Γενάρη έως τις 28 Μαΐου, το θέατρο Άττις φιλοξένησε δέκα νέους  ποιητές, από 25 έως 35 ετών, σε μια σειρά εκδηλώσεων με τον τίτλο «Ιστορία ερχόμαστε. Κοίτα τον ουρανό!» (τίτλος δανεισμένος από το γνωστό σύνθημα του Δεκέμβρη του 2008). Όταν ο Θεόδωρος Τερζόπουλος μας πρότεινε ο κύκλος των αναγνώσεων να είναι αφιερωμένος στην μνήμη του Νίκου Καρούζου, αποδεχτήκαμε την πρόταση ως μια χειρονομία που συμπλήρωνε με φυσικότητα τις προθέσεις και το περιεχόμενο του εγχειρήματος. Ο κύκλος ξεκίνησε με την ανάγνωση ενός ποιήματος του Νίκου Καρούζου από τον Θεόδωρο Τερζόπουλο  (το ποίημα  «Ρομαντικός Επίλογος» από τη συλλογή Πενθήματα). Κατά τη διάρκεια των εκδηλώσεων, αρκετοί ποιητές διάβασαν ποιήματα του Καρούζου ανάμεσα στα δικά τους, στίχους εμπνευσμένος ή αφιερωμένους σε αυτόν. Λίγους μήνες μετά, και ενώ η ανάμνηση ταξινομεί στο παρελθόν τα γεγονότα, τίθεται το ερώτημα από πού προήλθε η φυσικότητα με την οποία το όνομα ενός ποιητή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς συνοδεύει τις προσπάθειες ποιητών γεννημένων από το 1977 και μετά. Γιατί ο Νίκος Καρούζος;

Με τον Νίκο Καρούζο. Για πού;

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΒΟΥΛΓΑΡΗ

Χριστίνα Μαϊφόση

Μια μικρή χορεία νέων ποιητών δείχνει να εισέρχεται στον ποιητικό στίβο με αξιώσεις, αρνούμενη, διακριτικά αλλά πάντως βίαια, τους συρμούς της εποχής, που εν συνόλω συνιστούν μια γενικευμένη «ποιητικίτιδα», η οποία αρμενίζει ανέμελα στη λιμνούλα της άγνοιας του κατορθωμένου σώματος της ίδιας της ποιητικής τέχνης, καθώς και των ποικίλων, αισθητικών, τεχνικών, θεωρητικών, πολιτισμικών προϋποθέσεών της. Σε πείσμα λοιπόν αυτής της γενικευμένης συνθήκης, κάποιοι προτάσσουν ως σημείο αναφοράς τους τον Νίκο Καρούζο, άλλος την Ελένη Βακαλό, άλλος τον Βύρωνα Λεοντάρη, που προκύπτουν ως σημεία αφετηρίας, σημεία οιονεί αναμέτρησης, που ξεχωρίζονται και αναδεικνύονται μέσα στο πλήθος των προηγηθέντων. Αυτή είναι η ζώσα ιστορία της ποίησης, το σημερινό ποιητικό γίγνεσθαι, και όχι εκείνο που υποδύονται τα βραβεία, οι ανθολογίες, οι αδράνειες, οι δημόσιες σχέσεις, η ανακύκλωση της μιζέριας.

Ο Γιάννης μέσα στο έαρ

Τι

ολόμαυρα μαλλιά
που τόσο χύνονταν
στις
πλάτες
(γλυκειά αίσθηση τα σπλάχνα μου)
ωσότου
χάθηκε στη γωνία του δρόμου
η γυναίκα.
Δεν είναι πια
(ο θάνατος)
δεν ήτανε πριν
(η ανυπαρξία)
και πόσο να ’μενε στα λίγα δευτερόλεπτα.
Σπιθίζουν από δάκρυα τα μάτια μου
μ’ ένα κάψιμο.
Πουλιά του Απριλίου χαρούμενα
κάποιο δέντρο είμαι
κ’ έγινε ποτάμι η ρίζα μου
τώρα που ξέρουμε πόσο μαύρη είν’ η θάλασσα
και το ποτάμι πάει …
Δυο φύλλα έρημα τα χείλη μου
τη νύχτα
ο άγγελος της μοναξιάς
με τολμηρά ενδύματα.
Πουλιά του Απριλίου χαρούμενα
εποχή εχθρική
ώς το μυρωμένο βράδυ
ώς μέσα στα μεσάνυχτα.
Βγάλε ψυχή μου τραγούδι
να πολεμήσω την Άνοιξη.
Ξένος είμαι στο σπίτι μου
ξένος στους δρόμους
με λένε Γιάννη δεν έχω τίποτα δικό μου.

Νίκος Καρούζος