26/5/24

 Οι εικόνες του τεύχους προέρχονται από την αναδρομική έκθεση «Μαριλένα Αραβαντινού (1927-2019): Σκηνογράφος και ζωγράφος» που πραγματοποιείται στο Αίθριο του 4ου ορόφου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος στο Κέντρο Πολιτισμού – Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Επιμέλεια: Σπύρος Μοσχονάς & Κωνσταντίνα Ντακόλια. Μέχρι 31/5.

Μαριλένα Αραβαντινού, Παρίσι: στέγες, 1975, μεικτή τεχνική σε κόντρα πλακέ, 22 × 58,5 εκ., συλλογή Χριστίνας Αραβαντινού

Die Zeitenwende

Του Χρήστου Χατζηϊωσήφ*

Προδημοσίευση από το βιβλίο του, Die Zeitenwende. Αλλαγή εποχής στην Ευρώπη και την Ελλάδα, σελ. 320, που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Βιβλιόραμα
 
Die Zeitenwende, η αλλαγή εποχής στα γερμανικά, είναι ο όρος που χρησιμοποίησε ο καγκελάριος Σολτς στις 27 Φεβρουαρίου 2022, για να δηλώσει τον τερματισμό της οικονομικής και πολιτικής συνεργασίας με τη Ρωσία και την έναρξη μιας περιόδου εντατικών εξοπλισμών για τη χώρα του. Τον επέλεξα ως τίτλο του βιβλίου, για τους ίδιους λόγους για τους οποίους χρησιμοποιείται ευρύτατα διεθνώς στη δημόσια συζήτηση για τις προκλήσεις της σημερινής εποχής.
Η αλλαγή πορείας από την Γερμανία, τη μεγαλύτερη οικονομική δύναμη και το βιομηχανικό εργαστήριο της Ευρώπης, έχει καταλυτικές συνέπειες για τις πολιτικές και οικονομικές ισορροπίες σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, μέλος της οποίας είναι και η Ελλάδα. Αυτή η αλλαγή εποχής δεν υπήρξε όμως μια απότομη καμπή στον ιστορικό χρόνο, που την έφερε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, όπως ισχυρίστηκε στον λόγο του ο γερμανός καγκελάριος, αλλά το αποτέλεσμα διεργασιών −ιδεολογικών, πολιτικών, οικονομικών− που είχαν ξεκινήσει αρκετές δεκαετίες πριν. Οι ευρωπαίοι πολίτες στέκονται με δέος μπροστά στη νέα εποχή, ανήσυχοι για το τι αυτή τους επιφυλάσσει, το ίδιο όπως ο «Πεζοπόρος μπροστά στη θάλασσα της ομίχλης», στον πίνακα του Κάσπαρ Ντάβιντ Φρήντριχ (1774-1840) που κοσμεί το εξώφυλλο του προκείμενου βιβλίου. Ο άνθρωπος μπροστά στο υπέροχο της φύσης ήταν ένα ζήτημα που απασχολούσε έντονα τον ζωγράφο και το οποίο επανερμηνεύεται σήμερα στην εποχή της κλιματικής κρίσης, όπως γίνεται στην τελευταία μεγάλη έκθεση του έργου του στο Αμβούργο, με τίτλο «Τέχνη για μια νέα εποχή». Οι νέες ερμηνείες του έργου του θέτουν σε δεύτερη μοίρα τον εθνικισμό του Φρήντριχ και τις σχέσεις του με τον θεωρητικό του γερμανικού εθνικισμού και αντισημίτη Ernst Moritz Arndt. Από την ιδεολογία του Φρήντριχ, η έμφαση δίνεται στη θρησκευτικότητά του, στην προτεσταντικής έμπνευσης κριτική των εικόνων διά μέσου της εικόνας. Ο θαυμασμός του Χίτλερ για το έργο του ζωγράφου, που αποτέλεσε την αιτία για τη σιωπή γύρω από αυτόν και το έργο του κατά τις πρώτες δεκαετίες μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, υποβαθμίζεται στην ιστορία της πρόσληψης του έργου του και αποδίδεται στην παρερμηνεία του από τον δικτάτορα. Και από αυτήν την άποψη, ο ζωγράφος είναι σήμερα, 250 χρόνια από τη γέννησή του, επίκαιρος. Ο σημερινός θεατής του πίνακα έχει λόγους να ανησυχεί για το τι θα προβάλει από τη σημερινή καταχνιά που καλύπτει τον κόσμο, όπως εκείνος του 1817 αντιμετώπιζε με αβεβαιότητα και απογοήτευση την παλινόρθωση των μικρών ηγεμονιών στην Γερμανία μετά το τέλος των ναπολεοντείων πολέμων.

Εξ όνυχος

Μαριλένα Αραβαντινού, Σύνθεση, 1971, ελαιογραφία σε καμβά, 38 x 61 εκ.


(Ευσταθία Δήμου, Θωμάς Ιωάννου, Αρετή Γκανίδου, Μιχάλης Κατσαρός)
 
Του Κώστα Βούλγαρη
 
* Τα τελευταία χρόνια, η Ευσταθία Δήμου έχει κάνει μια πληθωρική εμφάνιση στον λογοτεχνικό δημόσιο χώρο, με ποιήματα, πολλές βιβλιοκριτικές, δοκίμια, μετάφραση του Αρχίλοχου, ανθολογίες, περιοδικά... Διαδικασία αναζήτησης και ψαύσης του προσώπου της.
Τώρα, (Λευκό τοπίο, εκδόσεις Ενύπνιο) βλέπουμε ένα πολύ καλό δείγμα, ώριμο και πειστικό, με πολύ σύντομα πεζά, που δείχνουν έναν δόκιμο δρόμο της στην πεζογραφία. Με τις ποιητικές δοκιμές της και τις κριτικές της για ποιητικά βιβλία έχει εξοικειωθεί επαρκώς με την οικονομία του λόγου και τη συμπύκνωσή του. Καιρός του κατασταλάζειν.
Αύριο κλείνει τριάντα χρόνια πεθαμένος. Είναι στην ακμή του θανάτου του. Σε λίγο μεσήλικας και, μετά, γέρος. Αγωνιά για αυτό που θα ακολουθήσει. Ακούει διάφορα να λέγονται για το περίφημο μετά. Εκείνο όμως που περισσότερο τον κάνει να ριγεί και να φοβάται είναι μήπως γυρίσει στην κόλαση της προηγούμενης ζωής του.
 
* Δύο ποιήματα του Θωμά Ιωάννου στο περιοδικό Frear αποτελούν μια ευχάριστη έκπληξη, με τη φρεσκάδα τους και την αφοπλιστική απλότητά τους, πόσω μάλλον που εδώ ο ποιητής δείχνει να βρίσκει την απαραίτητη απόσταση από το πρότυπό του, τον Βύρωνα Λεοντάρη, δηλαδή από μια σχέση που φαινόταν να εξελίσσεται σε ομηρία...
ΝΟΣΤΙΜΟΝ ΗΜΑΡ
Τα βράδια για να κοιμηθώ/ Σαν παραμύθι μου ΄λεγε η μάνα μου/ Τον Τρωικό και την Οδύσσεια// Ήμουν μικρός πολύ για ήρωες και έπη/ Μα όσο κι αν μεγάλωσα/ Το νόστο δεν τον ξέχασα// Όμηρος της Ιθάκης/ Μια για πάντα
 
* Η εθελουσίως αφανής ποιήτρια Αρετή Γκανίδου σπάνια μας δίνει κάποια ελάχιστα δείγματα του σφρίγοντος ποιητικού της λόγου, τα οποία, όπου και αν δημοσιεύονται, άθελά τους αποτελούν ένα μέτρο σύγκρισης και απόκλισης από την ομοιομορφία της άμουσης «ποιητικής κοινής» που μας (και τα) περιβάλλει, φωνασκώντας... Στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού Παρέμβαση της Κοζάνης:
Κεκλεισμένων των χειλιών και η ευχαριστία και ο ύμνος/ Και η απελπισία και το πένθος και η χαρά ακόμα/ γεννιούνταν κι αναθρέφονταν περίκλειστα/ Κεκλεισμένων των χειλιών και η διαμαρτυρία/ Χρόνια, δεκαετίες;/ Η αλήθεια είναι αιώνες...

Η έκθεση της Μαριλένας Αραβαντινού

Μαριλένα Αραβαντινού, Αντανάκλαση (οδός Ξενοκράτους και Μαρασλή), 1962-63, ελαιογραφία σε καμβά, 70 x 100 εκ. 

Του Κώστα Χριστόπουλου
 
Ευχής έργο που ένας θεσμός σαν την Εθνική Βιβλιοθήκη αφιερώνει χώρο και πόρους για εικαστικές εκθέσεις, άλλοτε ατομικές ενεργών καλλιτεχνών και, άλλοτε, μικρές αναδρομικές ή ανασκοπήσεις της δραστηριότητας άλλων, καλλιτεχνικών παραδειγμάτων που ελάχιστα είδαν το φως της δημοσιότητας τα χρόνια που προηγήθηκαν. Θα πρέπει να επισημανθεί πως κατά κάποιον τρόπο η Εθνική Βιβλιοθήκη έρχεται να καλύψει το κενό που άφησε η απενεργοποίηση του σημαντικού και ίσως αναντικατάστατου εκθεσιακού προγράμματος του ΜΙΕΤ στο Μέγαρο Εϋνάρδου και αλλού. Εν μέρει τουλάχιστον.
Στη δεύτερη από τις παραπάνω κατηγορίες εκθέσεων ανήκει και εκείνη της Μαριλένας Αραβαντινού, που με τον δικό της τρόπο συνετέλεσε στη διαμόρφωση της εικόνας της μεταπολεμικής Ελλάδας. Μάλλον αφανής σαν ζωγράφος και γνωστότερη σαν σκηνογράφος, όχι αποκλειστικά του θεάτρου αλλά και γνωστών κινηματογραφικών ταινιών. Η έκθεση ωστόσο στην Εθνική Βιβλιοθήκη είναι εστιασμένη στο περισσότερο άγνωστο ζωγραφικό της έργο.
Επιδέχεται, άραγε, κριτική μια τέτοια έκθεση; Τι θα άλλαζε, ποιες συζητήσεις θα άνοιγε εκ των υστέρων; Ίσως μονάχα σε ό,τι αφορά την επιμέλειά της, τις ενδεχόμενες ελλείψεις και παραλείψεις ή την υπόνοια διαστρέβλωσης μιας παρελθούσας πραγματικότητας ή «αλήθειας». Φαίνεται πως όλα αυτά δεν ισχύουν στην παρούσα έκθεση, η οποία φέρνει στην επιφάνεια, δημοσιοποιεί ένα έργο εν πολλοίς αφανές, όχι μόνο στο ευρύ αλλά και στο «ενημερωμένο» κοινό.

Γιατί εξεγείρονται οι φοιτητές στην Αμερική;

Του Χρήστου Νεδελκόπουλου*
 
Διαλεκτική της απελευθέρωσης και νέα αισθαντικότητα – αυτή τη φορά από την ανάποδη: ο Μονοδιάστατος Άνθρωπος του Χέρμπερτ Μαρκούζε γίνεται 60 χρονών
 
Το κείμενο αυτό αποτελεί μια ιστορική υπενθύμιση που, στις σημερινές συνθήκες, κρούει και σαν κώδωνας κινδύνου, όταν είναι να μιλήσουμε ειλικρινά για την κληρονομιά του Μονοδιάστατου Ανθρώπου[1], που φέτος κλείνει τα 60 του χρόνια. Ένα έργο γραμμένο από έναν εκδιωγμένο Γερμανοεβραίο από το χιτλερικό καθεστώς (που απέκτησε τελικά την αμερικανική υπηκοότητα) και ο οποίος όσο ελάχιστοι στον 20ό αι. επηρέασε τα κινήματα και το φιλοσοφικό σχέδιο της ριζοσπαστικής αλλαγής του κοινωνικού παραδείγματος. Και αυτά τα 60ά γενέθλια έρχονται να συμπέσουν με την κατηγορία του «αντισημιτισμού» απέναντι στο φοιτητικό κίνημα των ΗΠΑ, από τον οποίο αντισημιτισμό ο ίδιος εξαποντίστηκε και η εγκατάσταση (εν είδει συμβολισμού) του Ινστιτούτου Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης (IFS), στο οποίο μετείχε, τελικά έγινε στο πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης. Γυρνώντας, πάντως, τον χρόνο πίσω στο κομβικό 1964 πρέπει να θυμηθούμε τρία γεγονότα, υπογείως αλληλοσυνδεόμενα μεταξύ τους: η Αμερική εμπλέκεται ανοιχτά στον μέχρι πρότινος πόλεμο διά αντιπροσώπων στο Βιετνάμ, το φοιτητικό κίνημα, αρχικά στο Μπέρκλεϊ, για τα ατομικά δικαιώματα, αποφάσισε ότι τώρα δεν θα κάνει πίσω, και, το λιγότερο συνταρακτικό, η δημοσίευση του Μονοδιάστατου Ανθρώπου. Αλλά ας έρθουμε στο σήμερα.
Τον Οκτώβρη του 2023 συναντηθήκαμε στην Φρανκφούρτη ορισμένοι πεισματικά αφοσιωμένοι στις μαρκουζιανές σπουδές, στο πλαίσιο του καθορισμένου διετούς συνεδρίου της International Herbert Marcuse Society, που, αυτή τη φορά, αντί για την Αμερική έγινε στη Γερμανία, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυση του IFS, που εξελίχθηκε στην γνωστή σε όλους μας Κριτική Θεωρία. Οι πόλεμοι δεν είχαν φτάσει εδώ που είναι τώρα∙ υπήρχε, βέβαια, το μέτωπο Ρωσίας/Ουκρανίας και, παρεμπιπτόντως, η μέρα που μιλούσα στο Συνέδριο συνέπιπτε με την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ. Αν το συνέδριο καθυστερούσε έναν μήνα, σίγουρα το φοιτητικό κίνημα και το ερώτημα μιας νέας υποκειμενικότητας θα μονοπωλούσαν το ενδιαφέρον. Αυτός, όμως, είναι ο λόγος που σήμερα γράφω αυτές τις σειρές. Το αμερικανικό φοιτητικό κίνημα είναι ξανά εδώ. Ο Μαρκούζε είναι εδώ. Ο μονοδιάστατος άνθρωπος (ακόμα κι ως φαινομενικά τρισδιάστατος) είναι, δυστυχώς, εδώ. Επαναπροσδιορίζω, λοιπόν, ορισμένες από τις παρελθοντικές σκέψεις μου στα νέα δεδομένα που ανοίγονται, για να υπενθυμίσω την επικαιρότητα της διαλεκτικής καινοτομίας του Μαρκούζε και του Μονοδιάστατου Ανθρώπου.

Ένα εφήμερο μνημείο;

25 Μαρτίου 1952, πλατεία Ελ. Βενιζέλου, Νίκαια. Το εφήμερο ηρώο μετά την κατάθεση στεφάνων. Φωτ. Δημήτρης Ιωαννίδης, συλλογή του ιδίου.

Μια εαμική μνημονική πρακτική σε καιρούς ανασυγκρότησης
Της Μαρίας Πούλου*

Στις 25 Μαρτίου 1952 για πρώτη φορά από τα χρόνια του Εμφυλίου η Νίκαια τίμησε μια εθνική επέτειο με πλήρη εορτασμό, δηλαδή με κατάθεση στεφάνων και παρέλαση εν τω δήμω. Μετά τη δοξολογία στο ναό του Αγίου Νικολάου, υπό τους παιανισμούς της τοπικής Φιλαρμονικής και την παρουσία στρατιωτικών αγημάτων, δημοτική αρχή και επίσημοι προχώρησαν σε κατάθεση στεφάνων στο ηρώο της γειτονικής πλατείας. Μια φωτογραφία από την ημέρα εκείνη καταγράφει το γεγονός στη λήξη του: στη μέση της πλατείας Ελ. Βενιζέλου, ανάμεσα σε κατοίκους που παρακολουθούν τον εορτασμό και άλλους που απομακρύνονται, νεαροί πρόσκοποι με τον κοντό παρά πόδα κάνουν χρέη τιμητικής φρουράς γύρω από το κατάμεστο από στεφάνια ηρώο (εικ. 1).
Όλα είναι αναμενόμενα στο πλαίσιο ενός τοπικού εορτασμού εθνικής επετείου της δεκαετίας του ΄50. Ποιος θα μπορούσε να φανταστεί, κοιτάζοντας ανυποψίαστος τη φωτογραφία, ότι το κεντρικό σύμβολο του εορτασμού, το ηρώο, δεν είναι μαρμάρινο; Ότι δεν είναι παρά μια ξύλινη κατασκευή, ένα «σκηνικό», κατά τον χαρακτηρισμό των Κοκκινιωτών της εποχής; Και τι θα είχε να πει διαπιστώνοντας ότι η απίθανη αυτή πρακτική δεν επηρεάζει την εγκυρότητα της τελετής; Το ιδιαίτερο στο κατά τ΄ άλλα συμβατικό φωτογραφικό στιγμιότυπο είναι ετούτο ακριβώς: το ότι σε καιρό εδραιωμένης ειρήνης ο επίσημος τοπικός εορτασμός μιας εθνικής επετείου επιτελείται γύρω από μια εφήμερη κατασκευή που λειτουργεί στο δημόσιο χώρο ισότιμα με ένα γλυπτό μνημείο πεσόντων.
Γιατί  όμως η πόλη να κάνει την επιλογή αυτή; Γιατί δεν μερίμνησε να αποκτήσει το ηρώο της, όπως υπέδειξε η πολιτεία από το 1946[1] και έκαναν όσοι δήμοι και κοινότητες δεν διέθεταν ήδη με αφορμή τους Βαλκανικούς πολέμους και τον Α΄ Παγκόσμιο; Πόλη Μικρασιατών προσφύγων που ιδρύθηκε το 1923, η Νίκαια δεν είχε ανάλογο μνημείο. Είχε συμβάλει όμως στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και την κατοχική Αντίσταση, συνεπώς όφειλε να έχει επιδιώξει την ανέγερση ηρώου μετά τη λήξη του πολέμου. Γιατί δεν το έκανε και πώς οδηγήθηκε στην απόφαση να αναπληρώσει την έλλειψη με την κατασκευή ενός «σκηνικού», όπως δηλαδή θα έκανε αν προετοίμαζε μια θεατρική παράσταση στο πλαίσιο του επετειακού εορτασμού; Πολλά τα ερωτήματα, για τα οποία το νήμα της απάντησης οδηγεί μια δεκαετία περίπου πίσω.
Την κατοχική περίοδο η Κοκκινιά, όπως λεγόταν τότε η Νίκαια, είχε μαζική συμμετοχή στο ΕΑΜ. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης, μετά το συμμαχικό βομβαρδισμό του Πειραιά τον Ιανουάριο του 1944 έγινε ο πυρήνας της ένοπλης πειραϊκής Αντίστασης,[2] μια συνοικία-οχυρό, απροσπέλαστη στις δυνάμεις κατοχής. Για το λόγο αυτό, μαζί με τις άλλες προσφυγικές συνοικίες, έγινε στόχος των μαζικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων που εξαπέλυσαν την ίδια χρονιά οι ελληνικές και γερμανικές κατοχικές αρχές. Μετά τη μάχη της Κοκκινιάς τον Μάρτιο, οι κατοχικές δυνάμεις επέστρεψαν στην πόλη στις 17 Αυγούστου και διενέργησαν στην πλατεία της Οσίας Ξένης ένα από τα βιαιότερα και πιο αιματηρά μπλόκα της Κατοχής.

19/5/24

 Οι εικόνες του τεύχους προέρχονται από την ατομική έκθεση του Θεόδωρου Ζαφειρόπουλου με τίτλο «Υγρασία» που πραγματοποιείται στην γκαλερί CASK (Όσσης 3, Λάρισα). Επιμέλεια: Φαίη Τζανετουλάκου. Μέχρι 25/5.