23/6/24

 Οι εικόνες του τεύχους προέρχονται από την έκθεση του Νίκου Παπαδόπουλου με τίτλο «Κήπος Σωματιδίων» που πραγματοποιείται στην Υπηρεσιακή Αυλή του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών στο πλαίσιο του εικαστικού προγράμματος του annexM. Επιμέλεια: Άννα Καφέτση. Φωτογραφίες: Χλόη Ακριθάκη. Μέχρι 30/6.

Μια γυναίκα του λαού...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ

Του Ντιντιέ Εριμπόν

 
Συνεχίζοντας το έργο που ξεκίνησε, με αφορμή τον θάνατο του πατέρα του, στην Επιστροφή στη Ρενς (Νήσος, 2020), ο Ντιντιέ Εριμπόν στο νέο του βιβλίο, με τίτλο Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος μιας γυναίκας του λαού, καταπιάνεται με τη μητέρα του, μια γυναίκα από εκείνες που «σπάνια κάποιος αφηγείται την ατομική τους ιστορία». Στο βιβλίο του, που κυκλοφορεί αυτές της μέρες από τις εκδόσεις Νήσος, σε μετάφραση Γιάννη Στεφάνου, ο Γάλλος συγγραφέας αναλύει την εμπειρία του γήρατος, διατυπώνοντας μια σειρά ερωτημάτων με γνήσια πολιτικούς όρους: Μπορούν οι ηλικιωμένοι να «μιλήσουν»; Να γίνουν υποκείμενα ενός πολιτικού λόγου που εκφέρεται σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο, ως ένα «εμείς»; Κι αν αυτό δεν είναι εφικτό, τότε τι πρέπει να κάνουμε για ν’ ακουστεί η φωνή τους; Από το έργο του Ντιντιέ Εριμπόν δημοσιεύσουμε εδώ ένα μικρό απόσπασμα.
Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος μιας γυναίκας του λαού
«Και γιατί δεν χωρίσατε, αφού σιχαινόσασταν τόσο πολύ τους άντρες σας;», ρώτησα τη μητέρα μου. Η απάντηση ήταν η ίδια με αυτή που μου είχε δώσει πριν από μερικά χρόνια: «Παλιά, ξέρεις, δεν ήταν όπως τώρα. Τα πράγματα δεν ήταν εύκολα για μια γυναίκα. Οι άντρες έκαναν ό,τι ήθελαν, οι γυναίκες όχι». Ήταν σίγουρο ότι θέλησε να πάρει διαζύγιο κάμποσες φορές. Είχε κινήσει τη διαδικασία όταν ο μεγαλύτερος αδερφός μου κι εγώ ήμασταν ακόμα μικρά. Θυμάμαι ότι μας είχε πάρει μαζί της στο αστυνομικό τμήμα (δεν ξέρω ακριβώς πότε, ούτε κάτω από ποιες συνθήκες, πάντως όταν «ξανασμίξαμε» και της είχα κάνει ερωτήσεις για να γράψω την Επιστροφή στη Ρενς, μου είχε πει ότι ο αστυνομικός την είχε διώξει με τρόπο διόλου αβρό, εκδηλώνοντας έτσι την αλληλεγγύη των αντρών μεταξύ τους, ακόμα και την αυθόρμητη συνενοχή του με τους άντρες που είχαν πιθανότατα ανάλογη συμπεριφορά). Θυμάμαι επίσης ότι είχαμε πάει μαζί της στα δικαστήρια για να δει τον εισαγγελέα. Γιατί είχε αλλάξει γνώμη; «Θα μου είχε κάνει τη ζωή κόλαση, δεν θα με άφηνε ποτέ ήσυχη. Θα ερχόταν κάθε βράδυ σπίτι μου να κάνει φασαρία», μου είπε. Ξέρω ότι δεν υπερέβαλλε. Κατά πάσα πιθανότητα, αυτό ακριβώς θα είχε συμβεί. Ήταν σαν να έβλεπα τη σκηνή (πανομοιότυπη με τους βίαιους καβγάδες που ξεσπούσαν τακτικά μεταξύ τους στα διάφορα διαμερίσματα που είχαμε αλλάξει, όταν ο πατέρας μου κυριολεκτικά τρελαινόταν, τσάκιζε έπιπλα και ξήλωνε πόρτες, ενώ η μητέρα μου κλεινόταν σ’ ένα δωμάτιο για να γλιτώσει), σκηνή διανθισμένη με το γνωστό μείγμα από παρακάλια, υποσχέσεις και απειλές που συνηθίζεται σε παρόμοιες καταστάσεις... Μέχρι πού θα μπορούσε να φτάσει; Δεν έχω ιδέα και προτιμώ να μην κάνω υποθέσεις για το τι θα είχε ή δεν θα είχε συμβεί.

Νίκος Παπαδόπουλος, Κήπος Σωματιδίων

Άποψη της έκθεσης του Νίκου Παπαδόπουλου «Κήπος σωματιδίων» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

Της Χριστίνας Πετρηνού*
 
Στον χώρο του annexM, που βρίσκεται στο Μέγαρο Αθηνών, του οποίου την εικαστική διεύθυνση έχει η Άννα Καφέτση, φιλοξενείται η νέα ατομική έκθεση του Νίκου Παπαδόπουλου. Πρόκειται για μια έκθεση η οποία είχε ως αφετηρία την επίσκεψη και διαμονή του καλλιτέχνη στο CERN στην Ελβετία το 2015 με τη χορηγία που έλαβε το 2014 από τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση για το residency Accelerate@CERN. Την επιμέλεια της έκθεσης, Κήπος Σωματιδίων, ανέλαβε η Άννα Καφέτση, η οποία ισορρόπησε ανάμεσα στην επιστήμη και την τέχνη  εισάγοντας μια νέα παράμετρο στην σχέση αυτή! Χώρος και έργα γίνονται ένα.
Η δυναμική που ανέπτυξε ο Παπαδόπουλος με το εν λόγω κέντρο, το οποίο ερευνά τη σωματιδιακή φυσική, ήταν μοναδική. Κυριολεκτικά ήρθε σε επικοινωνία με τους εκεί επιστήμονες και εμπνεύστηκε από τον επιστημονικό χώρο για το έργο του. Τα περισσότερα έργα της έκθεσης ολοκληρώθηκαν μέσα στα τελευταία τρία χρόνια.
Μια βιντεοπροβολή με θέμα μια «κυδωνόσουπα» (από όστρακα), αποτελεί την εισαγωγή στην έκθεση. Δημιουργήθηκε με αφορμή την ερώτηση του καλλιτέχνη, «τι ήταν το σύμπαν πριν το big bang;», σε έναν φυσικό, και την απάντηση του δεύτερου: «μια σούπα ενέργειας!». Η ερμηνεία  αυτή από τον επιστήμονα έδωσε το έναυσμα στον Παπαδόπουλο να αναθέσει στην ερευνήτρια σεφ Βίκυ Κουμάντου να «μαγειρέψει» την κυδωνόσουπα. Από την κυδωνόσουπα εμπνεύστηκε τα πορσελάνινα πιάτα τα οποία δημιούργησε η κεραμίστρια Μαργαρίτα Εκκλησιάρχου, πάνω στα οποία απεικονίζονται με σχέδια τα συστατικά  της σούπας.
Η περίοδος που πέρασε ο Παπαδόπουλος στο φημισμένο κέντρο της φυσικής, το CERN, ήταν γεμάτη εκπλήξεις. Ο ίδιος μαγεύτηκε από αυτό το δυσνόητο για τον απλό πολίτη περιβάλλον των επιστημόνων. Σε μια προσπάθεια κατανόησης του επιστημονικού δυναμικού και του χώρου, ο καλλιτέχνης κατάφερε να το πλησιάσει με τα καλλιτεχνικά του μέσα. Στο σύνολό της η έκθεση παρουσιάζει μια αυτοβιογραφική εμπειρία μέσα από την ώσμωση της επιστήμης η οποία προκάλεσε τη γέννηση του έργου του. Έχουμε να κάνουμε με μια παράδοξη ανταλλαγή ανάμεσα στους επιστήμονες και τον καλλιτέχνη. Με μονομανία και εμμονή ο Παπαδόπουλος υλοποιεί με αγάπη τα έργα του, όσο χρονοβόρα και απαιτητικά και αν γίνονται. Χωρίς να γνωρίζει πολλά από τη φυσική των σωματιδίων, ο καλλιτέχνης μετέτρεψε σε τέχνη ό,τι κίνησε την περιέργειά του σε αυτό το επιστημονικό περιβάλλον.

Για τον επιστήμονα και τον καλλιτέχνη

Του Κώστα Χριστόπουλου
 
ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ & ΓΙΑΝΝΗΣ ΦΛΩΡΑΚΗΣ, Η γοητεία της εμμονής: Ένας διάλογος, πρόλογος Νίκος Ρομποτής, εκδόσεις Ροπή, σελ. 180

Υπάρχουν αρκετά γεγονότα που μας οδηγούν να εξερευνήσουμε τους κοινούς τόπους ανάμεσα στην επιστημονική και την καλλιτεχνική πρακτική, κάποια από τα οποία με απόλυτη βεβαιότητα θα επαλήθευαν τις πολλαπλές ωσμώσεις και συνάφειες σκέψης ανάμεσά τους. Εδώ θα δοκιμάσουμε να βαδίσουμε σε έναν άλλον δρόμο, υποστηρίζοντας ό,τι, παρ’ ελπίδα, οι δύο αυτές μεθοδολογίες πρόσληψης και τρόποι εργασίας δεν πρόκειται παρά ελάχιστα να συναντηθούν. Την αφορμή για την ως άνω εκδήλωση, ενδεχομένως, αντιδραστικότητας μας προσφέρει ο διάλογος ανάμεσα σε έναν εικαστικό καλλιτέχνη, τον Νίκο Παπαδόπουλο, και έναν θεωρητικό της φυσικής και ερευνητή άλλοτε στο Ινστιτούτο Max Plank και στο CERN, τον Γιάννη Φλωράκη, υπό την καθοδήγηση και τον συντονισμό του Πάνου Χαρίτου, φυσικού και διδάκτορα θεολογίας. Ασφαλώς, η συνομιλία τους προσανατολίζεται στην εξεύρεση συγγενειών που θα επιτρέψει τις συστάσεις μεταξύ τους. Όμως τι μας εμποδίζει να αναδείξουμε τα επίδικα ενός διαλόγου μέσα από τις διαφωνίες του, από τις αντινομίες εκείνες που τελικά τον καθιστούν, τουλάχιστον, ενδιαφέροντα ώστε να τον εξετάσουμε εδώ;
Ο Νίκος Παπαδόπουλος βραβεύτηκε από την άλλοτε Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση (Accelerate@CERN). Με την ευκαιρία αυτήν, επισκέφτηκε το 2015 το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Φυσικής Σωματιδίων στη Γενεύη της Ελβετίας, ώστε να υλοποιήσει την καλλιτεχνική του πρόταση με τίτλο «Ο Κήπος των Σωματιδίων». Η πρόσκληση, μάλιστα, ενός εικαστικού να εργαστεί στο CERN σχετίζεται άμεσα με την επιθυμία να εξηγηθούν και να επικοινωνηθούν ευρύτερα, με ποικίλα μέσα, όσα διεξάγονται εκεί. Μέσα στο πλήθος των επιστημόνων συστήθηκε με τον Γιάννη Φλωράκη. Αποφάσισαν να ξεκινήσουν τον διάλογό τους, κατανεμημένο σε δύο μόλις κεφάλαια, με αφετηρία την έννοια της «εξίσωσης». Διαχωρίζοντάς την από την «ισότητα», που «δηλώσει ότι δύο πράγματα είναι ίσα», η εξίσωση «σημαίνει ότι χρησιμοποιώ αυτήν την ισότητα, ώστε να προσδιορίσω κάτι που δεν ξέρω», κάτι που «μπορεί να περιγράψει μια αλήθεια» (σ. 21-22) ή, ακόμα, «να οδηγήσει σε νέες ιδέες, σε γενικευμένες ερμηνείες» (σ. 27), αλλά και «να εκφράσει έναν τρόπο περιγραφής των φυσικών φαινομένων», όχι αυτόχρημα αληθή (σ. 33). Ίσως η διάκριση αυτή περιγράφει και τη φύση του συνολικού διαλόγου. Από τα έργα που έφτιαξε είτε εκεί είτε μετέπειτα ο Παπαδόπουλος, και σήμερα μπορούμε να δούμε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, δεν λείπουν άλλωστε οι εξισώσεις.

Το δίκιο της μουσικής ερμηνευτικής (β΄ μέρος)

Άποψη της έκθεσης του Νίκου Παπαδόπουλου «Κήπος σωματιδίων» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

Του Μάρκου Τσέτσου*
 
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΛΩΡΟΣ, Ακρόαση και κατανόηση. Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της, μτφρ. Κωνσταντίνος Κακαβελάκης, έκδοση Παπαγρηγορίου-Νάκας, Αθήνα 2024, σελ. 320
 
Η συμβολή του Φλώρου στη μουσικοερμηνευτική συζήτηση πηγαίνει όμως ακόμα παραπέρα ή καλύτερα σε μεγαλύτερο βάθος. Στο βαθμό που κάθε ενόργανη μουσική, ακόμα και εκείνη που αποκαλείται «απόλυτη» και που δεν φέρει στην παρτιτούρα τίτλους ή οτιδήποτε άλλο θα παρέπεμπε σε κάτι επέκεινα της μουσικής, αρθρώνει σημασιολογικούς τόπους σαν εκείνους που περιγράφτηκαν παραπάνω, είναι αντικειμενικά, και παρά την όποια ρητή πρόθεση του συνθέτη, μουσική προγραμματική. Προγραμματική όχι απαραίτητα με την έννοια μιας συνεκτικής αφήγησης που αναπαριστά συγκεκριμένα γεγονότα, αλλά ως άρθρωση στο χρόνο μουσικά συμβολιζόμενων σημασιών. Προκειμένου τώρα η σημασιολογική ερμηνεία των μη προγραμματικών έργων ενόργανης μουσικής να είναι κατά το δυνατόν αντικειμενική ή τουλάχιστον πειστική, ο μουσικολόγος, σύμφωνα με τη μέθοδο που προτείνει ο Φλώρος, μπορεί να ανατρέξει σε τεκμήρια όπως βιογραφικά σημειώματα και επιστολές του συνθέτη, κείμενά του στα οποία αναφέρεται στα υπό εξέταση έργα ή εκθέτει τις αισθητικές του πεποιθήσεις, μαρτυρίες τρίτων αλλά και άλλα έργα του συνθέτη, κυρίως φωνητικής η προγραμματικής μουσικής, όπου παρόμοια ρυθμικά και μελωδικά σχήματα, αρμονικές συνδέσεις, ηχοχρώματα κλπ, συνδέονται άμεσα και μονοσήμαντα με συγκεκριμένα εξωμουσικά περιεχόμενα. Με τα λόγια του Φλώρου, «η σημαντικότερη προϋπόθεση [...] της σημασιολογικής ανάλυσης είναι η συστηματική διερεύνηση του μουσικού συμβολισμού ενός συνθέτη. Εδώ η σημασιοποίηση της μουσικής τον 19ο και τον 20ό αιώνα προχωρά ως επί το πλείστον μέσω παραπομπών (του εαυτού ή των άλλων), μέσω νύξεων στα έργα άλλων συνθετών, μέσω ιδιόφωνων και ηχητικών συμβόλων και μέσω αριθμητικών σημειωμάτων, αναγραμματισμών και κρυπτογραφημάτων κάθε είδους [...] καθώς και μέσα από τους μουσικούς χαρακτήρες» (σ. 47-48).
Ας δούμε μερικά παραδείγματα από το βιβλίο. Παρά την περί του αντιθέτου πεποίθηση, ο Φλώρος γράφει για την πιανιστική μουσική του Chopin: «Η μουσική του Chopin δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να χαρακτηριστεί “απόλυτη”, κυρίως εξαιτίας του ότι το συναισθηματικό στοιχείο εμφανίζεται τόσο έντονα και επιτακτικά στο προσκήνιο. Είναι σαφώς εύγλωττη και με φωνητική διάσταση. Διαμορφώνει μουσικούς χαρακτήρες από τους οποίους ο καθένας μπορεί να σχηματίσει δικές του σημασιολογικές προεκτάσεις» (σ. 189). Επικαλούμενος μάλιστα την άποψη των συγχρόνων του περί ποιητικού χαρακτήρα της μουσικής του Chopin, αλλά και μία σημείωση του ίδιου του συνθέτη την οποία τελικά διέγραψε, ο Φλώρος διατυπώνει μια τολμηρή ερμηνεία του Νυχτερινού op. 15/3 σε σολ ελάσσονα με αναφορά στον Άμλετ του Σαίξπηρ.