Η σημαντική της εξέγερσης

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Πολυτεχνείο 1973

ΤΟΥ ΑΛΚΗ ΡΗΓΟΥ

Ο φόβος του Λαού συνείχε την δικτατορία της 21^ης Απριλίου συνεχώς, από την αρχή έως το προδοτικό και άδοξο τέλος της. Γι’ αυτό και σε καμιά στιγμή δεν τόλμησε να θέσει σε εφαρμογή ούτε τα δικά της χρονοδιαγράμματα «φιλελευθεροποίησης», ούτε τα δικά της «Συντάγματα». Ενώ έκδηλος είναι ο φόβος και στα κείμενα των τελευταίων, τα οποία απαγορεύουν «ιδεολογίας σκοπούσας εις την ανατροπήν ή την υπονόμευσιν του υφισταμένου πολιτειακού ή κοινωνικού καθεστώτος» ή «συνδεομένας προς τας αρχάς και τα προγράμματα κομμάτων διαλυθέντων ή τεθέντων εκτός νόμου».

Ο ίδιος φόβος αναδεικνύεται ανάγλυφα και στους λόγους των πρωτεργατών του πραξικοπήματος ακόμη και του «δοτού» –κατά δικό του αυτοπροσδιορισμό– «πρωθυπουργού» Σπ. Μαρκεζίνη που κραυγάζει από το Πεντάγωνο μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου : «Ο εχθρός δεν θα περάσει». Η έννοια του «εσωτερικού εχθρού», υπερβαίνει την μετεμφυλιοπολεμική της διάσταση, διαχωρισμού των πολιτών σε εθνικόφρονες και μη, διευρύνεται δυνάμει σε κάθε πολίτη, ακόμη και σε όλο το κοινωνικό σώμα, μετατρέπεται σε «εχθρό Λαό». Τον οποίο φοβάται το στρατοκρατικό καθεστώς, αλλά και τον εφευρίσκει για να τονώσει, όποτε χρειάζεται, την υπό αίρεση εσωτερική συνοχή του…

Η χωρίς προοπτική και ορατή διέξοδο αυτή πραγματικότητα και η εντεινόμενη δημόσια αντιπαράθεση από το 1972 του φοιτητικού κινήματος, εξαντλεί τα όρια αντοχής και ανοχής του δικτατορικού καθεστώτος· το κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού εμφανίζει καθαρά την μη αποδοχή του καθεστώτος από τμήματα του ίδιου του στρατεύματος· οι δηλώσεις του Κ. Καραμανλή από το Παρίσι στην εφημ. «Βραδυνή», που καλεί ανοικτά τον στρατό να ανατρέψει το καθεστώς· οι αντιθέσεις Παπαδόπουλου-Γρίβα για το Κυπριακό· η απαρχή μιας κάποιας απαγκίστρωσης από τις αμερικανικές επιλογές στην εξωτερική πολιτική, μπροστά στην νέα αραβοϊσραηλινή κρίση· η απομόνωση από τη Δυτική Ευρώπη και το συνεχιζόμενο πάγωμα της συμφωνίας σύνδεσης με την ΕΟΚ· οι διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους πραξικοπηματίες, σε σκληρούς δικτατορικούς και εκείνους που επιθυμούν μια κάποια μορφή ελεγχόμενης από τον στρατό «ομαλοποίησης», όλα αυτά ωθούν τον αρχιπραξικοπηματία Γ. Παπαδόπουλο στην μόνη κίνηση που του απέμενε, την περίφημη «φυγή προς τα εμπρός», με την και τυπική κατάργηση της Μοναρχίας, την αυτοανακήρυξή του σε «Πρόεδρο Δημοκρατίας», την άρση του στρατιωτικού νόμου, την γενική αμνηστία των πολιτικών κρατουμένων, την διεξαγωγή δημοψηφίσματος και την εφαρμογή νέου «Συντάγματος».

Η χούντα, τα τραγούδια και τα ποιήματα

Έργο του Κώστα Τσώλη

Ο ύμνος της χούντας, «Μέσα στ’ Απρίλη τη Γιορτή/ το Μέλλον χτίζει η Νιότη...» [μουσική: Γιώργος Κατσαρός, στίχοι : Γιώργος Οικονομίδης, πρώτη live εκτέλεση : Γρηγόρης Μπιθικώτσης και Βίκυ Μοσχολιού (13/7/1967 στο κέντρο «Δειλινά» στη Γλυφάδα), πρώτη ηχογράφηση : Φώτης Δήμας και χορωδία], συμβολική απαρχή του νεοελληνικού κιτς, προφανώς αποτέλεσε το ιδεολογικό και αισθητικό, «δέον» για τρία τραγούδια κι ένα ποίημα που απαγορεύτηκαν...

Επίσης, μια ποιητική αποτίμηση των κοινωνικών-πολιτικών συμπεριφορών, από τον Μανόλη Αναγνωστάκη

Νίκος Γκάτσος

Πάει ο καιρός

Πάει ο καιρός, πάει ο καιρός

που ήταν ο κόσμος δροσερός

και κάθε αυγή ξεκινούσε μια πηγή

για να ποτίσει όλη τη γη

Ήρθανε νύχτες και βροχές

και χειμωνιάσαν οι ψυχές

και στο βαθύ το σκοτάδι έχει σταθεί

ένα παιδί να ζεσταθεί

Τώρα το δάκρυ κυλάει στο χώμα, και πέρα απ’ το βοριά

ένα καράβι ρωτάει ακόμα πού θα βρει στεριά

Πάει ο καιρός...

Σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι, είχε κυκλοφορήσει σε δίσκο το 1965. Απαγορεύθηκε το 1967, και κυκλοφόρησε πάλι αργότερα, με άλλους στίχους

ΦΥΛΛΑ ΣΤΟΝ ΚΑΙΡΟ

Γυρνά στα χαλάσματα του Πολυτεχνείου. Θυμάται το μίσος των τανκς και των μπάτσων. Θυμάται τα συνθήματα των εξεγερμένων. Θυμάται τη νύχτα της φρίκης.  Πίσω από τα χαλάσματα της μνήμης βλέπει την αγαπημένη του φίλη, γυμνή να χορεύει πάνω στα σπασμένα κιγκλιδώματα. Έρημοι στίχοι, πουλιά, τρομαγμένα από τον ήχο της βίας. Βλέπει τα κορίτσια και τα αγόρια που κατέβαιναν, ακόμα αμαθή του κινδύνου, σπρωγμένα από μια ορμή άλογη, ερωτική, να σαρώνουν τους δρόμους, να σαρώνουν τους μπάτσους που πετάγαν τις σιδερόφρακτες πανοπλίες τους, έμπλεοι φόβου, μπροστά σε τούτη την ορμή.

Κι η φίλη του, κόρη του ανέμου, μ' ένα σάλι τυλιγμένο στο κορμί της, βγαίνει μέσα από τις σπασμένες πόρτες. Πολλά Πολυτεχνεία, σύντροφε, του φωνάζει, πολλά και κάθε μέρα. Γιατί ο φασισμός δεν νικιέται με αθώα βλέμματα. Γιατί ο φασισμός δεν είναι μόνο τα τανκς, είναι και τα πρέπει μιας κοινωνίας που μας θέλει συνέχεια μέσα στις νόρμες της. Είναι και αυτός που κλωτσά τον πρόσφυγα τον ματωμένο, είναι και αυτός που απ’ την τηλεόραση μιλά για τους εισβολείς, είναι και αυτός που κάνει χιούμορ για την γυναίκα που δέχτηκε επίθεση.

Ένα δύο τρία, πολλά Πολυτεχνεία, ψιθυρίζει. Γιατί τον φασισμό βαθιά καταλαβαίνω. Είναι η εικόνα ενός κόσμου που ποτέ δεν συμφιλιώθηκε με τον εαυτό του. Είναι η πραγματικότητα των ανθρώπων εκείνων που ποτέ δεν γλύκανε το βλέμμα τους. Είναι ο κωμικός χιτλερίσκος που σκόρπισε μίσος και κάθιδρος στο εδώλιο έψαχνε τρόπο να σωθεί. Είναι ο υπουργός που με την σιδερωμένη γραβάτα του απειλεί κάθε μέρα αυτούς που δεν έχουν φωνή.

Αυτά σκέφτεται σήμερα, ανήμερα του Πολυτεχνείου, και η φίλη του έρχεται και του δίνει ένα φιλί, ίδιο ο κόσμος ο λαμπρός. Και κάθονται μαζί να τραγουδούν πως έχει "σαν στάμπα την ζωή μας σημαδέψει". Και αγκαλιάζονται σφιχτά.

ΣΤΑΜΑΤΗΣ ΣΑΚΕΛΛΙΩΝ

Ένας μοναχικός φοιτητής στο Πολυτεχνείο

Έργο του Νίκου Παπαδημητρίου

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΣΕΡΓΟΠΟΥΛΟΥ

Το παρακάτω απόσπασμα από το βιβλίο του Γιάννη Σεργόπουλου, ΕΑΤ-ΕΣΑ. Μια μαρτυρία για τα χρόνια της δικτατορίας, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις, αναφέρεται στην εξέγερση του Πολυτεχνείου και στη διαφυγή του συγγραφέα, που είχε συλληφθεί και βασανιστεί στα γεγονότα της Νομικής.

Αυτό που γινόταν ξεπερνούσε κάθε φαντασία. Συνέρρεαν γεμάτοι ενθουσιασμό φοιτητές και νεολαίοι, που ποτέ προηγουμένως δεν είχαν πατήσει το πόδι τους σε φοιτητική συγκέντρωση· όμως συνέρρεε και πλήθος κόσμου όχι μόνο για συμπαράσταση, αλλά και για να συμμετάσχει. Από την τελευταία φοιτητική συγκέντρωση της 20ής Μαρτίου στη Νομική, που κατέληξε στη βίαιη εκκένωση της Σχολής από την Αστυνομία, είχε μεσολαβήσει ένα οκτάμηνο σιγής. Αυτούς τους οχτώ μήνες είχαν αλλάξει πολλά. Το κοινωνικό σώμα ή έστω ένα μέρος του είχε αποβάλει τον φόβο και τις επιφυλάξεις και τώρα του δινόταν μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία να ξεσπάσει.

Βλέποντας πώς είχε η κατάσταση και εκτιμώντας κάθε δυνατή παράμετρο, κατέληξα αμέσως στο βέβαιο συμπέρασμα ότι όλο αυτό το πράγμα θα κατέληγε σε αιματοχυσία. Η σύγκρουση ήταν προδιαγεγραμμένη. Η κατάσταση θα εξελισσόταν ανεξέλεγκτα, όπως και πράγματι έγινε. Το ζητούμενο για μένα ήταν να μη συλληφθώ εκ νέου. Διότι έτσι και με ξανάπιαναν αλίμονο και τρισαλίμονό μου. Μια δεύτερη σύλληψη με ξεπερνούσε. Επομένως δεν μπορούσα να αφεθώ στην πανηγυρική αντιχουντική και αντιαμερικανική συνθηματολογία και έπρεπε να οργανώσω τη διαφυγή μου. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος ήταν να περικυκλώσουν το Πολυτεχνείο και να μας πιάσουν σαν τα ποντίκια μες στη φάκα.

28η Οκτωβρίου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Η πρώτη μέρα του πολέμου

Η κήρυξη του πολέμου βρίσκει τον Παναγιώτη Νικόπουλο να υπηρετεί τη στρατιωτική του θητεία, ήδη από τον Νοέμβριο του 1939, στο Α΄ Σύνταγμα Σκαπανέων, το οποίο ήταν βοηθητική μονάδα του Μηχανικού, στην Αθήνα. Την ίδια ημέρα η μονάδα του μετακινείται, για λόγους ασφαλείας στο Χαϊδάρι, πιθανόν κοντά στο σημερινό Παλατάκι. Στο κείμενο που ακολουθεί, και με το οποίο ξεκινούν οι ημερολογιακές καταγραφές, περιγράφει την πρώτη ημέρα του πολέμου.

28.10.40

Ήταν 5 η ώρα όταν ο αξ/κός της επιφυλακής μάς ξύπνησε και βιαστικός μας είπε να ντυθούμε γρήγορα. Από την πρώτη στιγμή καταλάβαμε ότι κάτι το σοβαρό θα συμβαίνη. Σε λίγο όλο το σύν/μα ήταν στο πόδι και αργότερα ήλθε κάποιος συνάδελφος που με τη φημερίδα στο χέρι μας ανήγγειλε ότι η Ιταλία εκήρυξε τον πόλεμο της Ελλάδος. Υποδεχτήκαμε το νέο μ’ έναν ακράτητο ενθουσιασμό και περισσότερο οι νεοσύλλεκτοι, οι οποίοι δεν μπορούσαν να κρύψουν τη χαρά τους, λες και ανυπόμονα περίμεναν αυτή τη στιγμή για να δράσουν. Στις 6 ½ οι σάλπιγγες των συν/των εσήμαναν συναγερμό και σε λίγο ο διοικητής μας, με την ψυχραιμία που τον διέκρινε πάντα, περιήλθε το στρατόπεδο και έδωσε τις πρώτες διαταγές. Συνταχθήκαμε αμέσως και εγκατασταθήκαμε στο πεδίον ασκήσεων, μέσα στα χαρακώματα. Μας υπενθύμισαν μερικές βασικές θεωρίες και διαλυθήκαμε. Οι σειρήνες της πόλεως μας υπενθύμιζαν κάθε τόσο τη σκληρή πραγματικότητα, της οποίας τόσο απρόοπτα πέσαμε θύματα. Κατά τις 10 ½ είδαμε σε αρκετό ύψος ένα μικρό σμήνος αεροπλάνων και σε μια στιγμή αντήχησαν από τα γύρω υψώματα συνεχείς οι εκπυρσοκροτήσεις των αντιαεροπορικών. Η πρώτη μας εντύπωσις ήτο ότι επρόκειτο περί ασκήσεων, αλλά γρήγορα μας επληροφόρησαν ότι ήσαν ιταλικά αεροπλάνα. Ύστερα απ’ αυτό, όταν ένα απεμονώθη και μας φάνηκε ότι εβλήθη και έπεφτε, είναι απερίγραπτες οι εκδηλώσεις μας.

Ημερολόγια του πολέμου και της αιχμαλωσίας

Πάνος Κοκκινιάς, Pireos 123, 2018, Digital Inkjet Archival Print

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΝΙΚΟΠΟΥΛΟΣ, Ημερολόγιο πολέμου (1940-1941) - Ημερολόγιο αιχμαλωσίας (1944-1945), επίμετρο: Ελένη Κούκη, ΜΙΕΤ, σελ. 330

ΤΟΥ ΣΠΥΡΟΥ ΚΑΚΟΥΡΙΩΤΗ

Τρία χρόνια και τρεις μήνες χωρίζουν τα δύο ημερολογιακά τεκμήρια του γεννημένου στο Σικάγο, το 1918, Παναγιώτη Νικόπουλου από την Καλαμάτα· τρία χρόνια, όμως, που μετέβαλαν άρδην τη ζωή του και τον κόσμο όπως τον γνώρισε, οδηγώντας τον από τις εσχατιές της Πελοποννήσου στο μακρινό Γκρατς της Αυστρίας.

Ο «ελλείπων κρίκος» που χωρίζει τα δύο αυτά ημερολογιακά σώματα, τα οποία διασώζονται στο αρχείο της Ηρώς Νικοπούλου και του Γιάννη Πατίλη, δεν είναι άλλος από τα χρόνια της Κατοχής, και της αντιστασιακής δράσης του Π. Νικόπουλου μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ (για την οποία, όσα ελάχιστα γνωρίζουμε, προέρχονται από μεταγενέστερες πηγές). Αυτός ο κρίκος ενώνει την 20ή Απριλίου 1941, τελευταία καταγραφή στο «πολεμικό ημερολόγιο», μετά την κατάρρευση του μετώπου στην Αλβανία, και την 10η Ιουλίου 1944, την πρώτη, τηλεγραφική καταγραφή της αιχμαλωσίας του στο Χαϊδάρι, από την οποία θα οδηγηθεί στο Γκρατς της Αυστρίας, για να εργαστεί καταναγκαστικά μέχρι το τέλος του πολέμου και την επιστροφή του στην Ελλάδα, στις 21 Αυγούστου 1945, όπου και η τελευταία εγγραφή στο ημερολόγιό του.

Η ιστορική μνήμη

ΤΟΥ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ ΜΗΤΑΦΙΔΗ

Πρέπει ή δεν πρέπει να θυμόμαστε; Συντελεί η ιστορική μνήμη στην επούλωση των τραυμάτων ή μήπως τα κακοφορμίζει; Είχε δίκιο ο Νίτσε που θεωρούσε τη λήθη «υπέρτατη μορφή ευτυχίας» - την ίδια στιγμή που έγραφε ότι η ιστορική συνείδηση ξεχωρίζει τους ανθρώπους από τα ζώα;

Ο συγγραφέας Χόρχε Σεμπρούν υπογράμμιζε την  ανάγκη να διασωθεί και να αναδειχθεί το παρελθόν, χωρίς αυτό να θεωρείται «αναμόχλευση των πολιτικών παθών». Ο Σεμπρούν, αυθεντικός φορέας των συγκλονιστικών εμπειριών του 20ού  αιώνα - τις έζησε κυριολεκτικά «στο πετσί» του, στον ισπανικό εμφύλιο, στη γαλλική Αντίσταση και στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης (βλ. το  έργο του Γραφή ή ζωή), είναι κατηγορηματικά αντίθετος όχι μόνο με κάθε παραγραφή εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας αλλά και με τη σκόπιμη αποσιώπησή τους, όπως συνέβη στην πατρίδα του την Ισπανία τη δεκαετία του ’70. Γιατί και η σιωπή είναι επίσης έγκλημα κατά της ανθρωπότητας.

Το έντονο ενδιαφέρον για την καθιέρωση κρατικών αλλά και υπερεθνικών-οικουμενικών «πολιτικών μνήμης», με ολοένα αυξανόμενο το ρόλο της UNESCO, του ΟΗΕ, του Συμβουλίου της Ευρώπης και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υποβάλλει στα κράτη λογικές ενιαίας διαχείρισης του παρελθόντος – στο όνομα π.χ. της καταπολέμησης του ρατσισμού και της ξενοφοβίας. Ή με την ψήφιση του «Νόμου για την Ιστορική Μνήμη» από το ισπανικό Κοινοβούλιο τον Οκτώβριο του 2007, που έχει στόχο να τιμήσει τα θύματα του εμφυλίου πολέμου και της φρανκικής δικτατορίας και έχει προκαλέσει έντονη πολιτική αντιπαράθεση στη χώρα.

Οι πολιτικές αυτές τροφοδοτούνται από έναν «πληθωρισμό» μνήμης: κατασκευή μνημείων, καθιέρωση ιστορικών επετείων, ίδρυση μουσείων-ερευνητικών ιδρυμάτων, καταγραφές μαρτυριών και τραυματικών  εμπειριών αλλά και από συμβολικούς «πολέμους μνήμης», ιδιαίτερα στα ΜΜΕ, που, εν είδει δικαστηρίων, απονέμουν αναδρομικά και επιλεκτικά ιστορική δικαιοσύνη σε ομάδες-θύματα της εθνικής, ευρωπαϊκής ή παγκόσμιας ιστορίας.

Για τις συνεχιζόμενες μαθητικές παρελάσεις

Πάνος Κοκκινιάς, Kifissos, 2017, Digital Inkjet Archival Print

ΤΟΥ ΑΛΚΗ ΡΗΓΟΥ

Πλησιάζοντας χρονικά στον γιορτασμό της ημέρας του ΟΧΙ, άνοιξε και πάλι με ευθύνη της υπουργού Παιδείας η συζήτηση για επαναφορά της ανάδειξης των σημαιοφόρων στο Δημοτικό με βάση την βαθμολογία και όχι την κλήρωση που είχε νομοθετήσει η προηγούμενη πολιτική ηγεσία, η οποία, μαζί με τη συνδικαλιστική παράταξη των δασκάλων και τα αντίστοιχα όργανα του πολιτικού μας χώρου, υπερασπίζονται την απόφαση για κλήρωση ανάμεσα σε όλους τους μαθητές και μαθήτριες του/της σημαιοφόρου, αναφέροντας τα παιδαγωγικά κριτήρια υπέρ της κλήρωσης με βάση και σχετική απόφαση του ΣΤΕ, προσθέτοντας εύλογα ότι με υπουργικές εγκυκλίους δεν ανατρέπεται ο νόμος που καθιέρωσε την κλήρωση.

Η ουσία του θέματος όμως δεν είναι ποιος ή ποια θα κρατήσει την σημαία, αλλά το αν θα διαιωνίζεται αυτός ο φασιστικής έμπνευσης θεσμός των μαθητικών παρελάσεων. Προφανώς η διαιώνιση του θεσμού που επέβαλε η Δικτατορία της 4^ης Αυγούστου βαραίνει τον ΣΥΡΙΖΑ ως κυβέρνηση, ο οποίος, λόγω του λεγόμενου πολιτικού κόστους, δεν υλοποίησε την θέση του ΣΥΡΙΖΑ ως κόμματος, για κατάργηση των μαθητικών παρελάσεων και αντικατάστασή τους από γιορτές μνήμης και αναστοχασμού.

Πρόκειται για μια θέση ρητά και επανειλημμένα διατυπωμένη, σύμφωνη άλλωστε, με όλες τις παιδαγωγικές απόψεις που θεωρούν τις παρελάσεις αρχαϊσμούς μιλιταριστικού τύπου. Η χαρούμενη αποδοχή τους από τους μαθητές /τριες παραπέμπει μόνο στο ότι η όλη προετοιμασία και η κατάληξη γίνεται «έξω» από το καγκελόφραχτο σχολείο, με τυμπανοκρουσίες και όρους ιλαρότητας ενός παιχνιδιού.

Πόρος, 1942

[Προδημοσίευση αποσπασμάτων από το υπό έκδοσιν βιβλίο του Κώστα Μπέλση, Πόρος 1942, το χρονικό μιας προδοσίας. Έρευνα βασισμένη σε αδημοσίευτο αρχειακό υλικό]

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΜΠΕΛΣΗ

Στον Πόρο του 1942 μία υπόθεση προδοσίας καταλήγει στην εκτέλεση τριών αθώων ανθρώπων. Καταδότες και ηθικοί αυτουργοί, οι συντοπίτες τους. Εκτελεστικά όργανα, οι γερμανοί κατακτητές. Η περίπτωση ασφαλώς δεν είναι μοναδική, ούτε εξόχως  «εντυπωσιακή». Στις μαύρες σελίδες εκείνης της περιόδου, τα ιδιωτικά και δημόσια αρχεία, η τοπική ιστορία και οι καταγεγραμμένες προφορικές μαρτυρίες, δημοσιευμένες ή αδημοσίευτες, παρέχουν αναρίθμητα περιστατικά ανάλογης βίας σε όλη την ελληνική επικράτεια. Στυγνές δολοφονίες, απίστευτες πλεκτάνες, τραγικές οικογενειακές ιστορίες μυθιστορηματικής πλοκής, ανθρώπινες τραγωδίες ασύλληπτης αγριότητας και παραφροσύνης είναι για εμάς σήμερα μία εθνική κληρονομιά. Ένας πλούτος  μικροϊστορίας εγγεγραμμένος σε ευρύτερους κύκλους μακροϊστορίας.

Το έως τώρα διαθέσιμο αρχειακό υλικό αναφορικά με τη συγκεκριμένη περίοδο στην περιοχή ήταν σχεδόν ανύπαρκτο. Το μεγαλύτερο μέρος των γνώσεων που είχαμε για τη ζωή στον Πόρο της Κατοχής οφειλόταν επί το πλείστον σε πρόχειρα καταγεγραμμένες μαρτυρίες που βρίσκονται σε ιδιωτικά αρχεία και εμπίπτουν στον χώρο της ερασιτεχνικής προφορικής ιστορίας. Είναι αναμφίβολα πολύτιμες καταγραφές που αναδύουν το άρωμα της υποκειμενικότητας και της οδυνηρής βίωσης της εμπειρίας του Πολέμου.  Ωστόσο, το αρχειακό υλικό που δημοσιεύεται για πρώτη φορά στην παρούσα έκδοση έρχεται να προσθέσει πραγματικά νέα στοιχεία για την ιστορία του νησιού και της ευρύτερης περιοχής, θεραπεύοντας έτσι ένα μέρος της άγνοιάς μας για τον τόπο και τον χρόνο.

Εδώ, επιχειρείται ένας διάλογος σε διαφορετικούς χρόνους πάνω στο ίδιο θέμα και ασφαλώς σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες. Ένα παιχνίδι με τον χρόνο.

Οι δωσίλογοι

Πάνος Κοκκινιάς, Venizelos, 2017, Digital Inkjet Archival Print

ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΛΑΖΟΥ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΛΥΜΠΕΡΑΤΟΣ και ΘΩΜΑΣ ΠΡΟΦΗΣ, Ο ένοπλος Δωσιλογισμός και η «αναίμακτη απελευθέρωση». Τα γεγονότα του Κορωπίου 9/10/44, εκδόσεις Ταξιδευτής, σελ. 320

 Λένε ότι το πιο βαθύ σκοτάδι είναι λίγο πριν την αυγή. Στις 9 Οκτωβρίου 1944, μόλις τρεις ημέρες πριν οι Γερμανοί αποχωρήσουν από την Αθήνα και οι Αθηναίοι γιορτάσουν ξέφρενα την απελευθέρωσή τους από το ναζιστικό ζυγό,  400 σπίτια κάηκαν στο Κορωπί και 47 κάτοικοί του εκτελέστηκαν.  Η πραγματική ταυτότητα των δραστών κρατήθηκε επιμελώς κρυμμένη για χρόνια, η τραγωδία συσκοτίστηκε και η ευθύνη για το έγκλημα αποδόθηκε σε άλλους αντί άλλων. Οι συγγραφείς του βιβλίου «Ο ένοπλος Δωσιλογισμός και η «αναίμακτη απελευθέρωση. Τα γεγονότα του Κορωπίου 9/10/44», Μιχάλης Λυμπεράτος και Θωμάς Πρόφης ύστερα από μακροχρόνια έρευνα φέρνουν στην επιφάνεια νέα στοιχεία που αποδίδουν την πραγματική διάσταση των γεγονότων. Αυτοί που λεηλάτησαν, έκαψαν και σκότωσαν στο Κορωπί ήταν γερμανοντυμένοι ελληνόφωνοι ένοπλοι σχηματισμοί με τη συνδρομή ντόπιων εθνικιστών.

Ο Θωμάς Πρόφης διακεκριμένος αξιωματικός της Αεροπορίας έχει ασχοληθεί επισταμένα με την ιστορική έρευνα. Έχει δημοσιεύσει άλλα δύο σχετικά βιβλία, Το Κορωπί στην Κατοχή (2003) και η Τραγωδία του Κορωπίου, (2006 και 2010). Ο Μιχάλης Λυμπεράτος, ιστορικός της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας του 20ου αιώνα με έμφαση στην Κατοχή, τον Εμφύλιο και τη μετεμφυλιακή περίοδο έχει να επιδείξει πλούσιο συγγραφικό και επιστημονικό έργο. Οι δυσκολίες, τα εμπόδια και ο πόλεμος που δέχθηκαν οι συγγραφείς αναφέρονται διεξοδικά στην εισαγωγή. Ολόκληρο το βιβλίο είναι ένας διάλογος με επιχειρήματα και επιστημονικά τεκμήρια. Οι συγγραφείς διαβάζουν διεξοδικά την υπάρχουσα βιβλιογραφία και επισημαίνουν αποσιωπήσεις, ασάφειες και  παραλείψεις. Αντικρούουν με επιχειρήματα τα «ντοκουμέντα της Ομάδας Ιστορικής Έρευνας» που συστάθηκε από το Δήμο Κρωπίας το 2016 μετά από τη διοργάνωση επιστημονικής ημερίδας στα Μεσόγεια, όταν οι αποκαλύψεις του Θωμά Πρόφη και οι ανακοινώσεις ιστορικών όπως ο Μ. Λυμπεράτος, ο Τ. Κωστόπουλος και ο Γ. Μαργαρίτης ανέτρεψαν την επίσημη εκδοχή των γεγονότων. Πρόκειται στην ουσία για μια ανασκευή της μεθοδικά κατασκευασμένης επίσημης μνήμης για γεγονότα του Κορωπίου.

Δίνοντας πρόσωπο στους πληβείους της Επανάστασης

ΤΟΥ ΣΠΥΡΟΥ ΚΑΚΟΥΡΙΩΤΗ

ERIC VUILLARD, 14η Ιουλίου, μτφρ. Μανώλης Πιμπλής, Πόλις, σελ. 216

«Έξι από τα έξι εκατομμύρια» αναζητούσε ο Ντάνιελ Μέντελσον στο αριστουργηματικό έργο του Χαμένοι (μτφρ. Μ. Ζαχαριάδου, Πόλις 2010), σε μια προσπάθεια να αποδώσει ένα πρόσωπο και μια ιστορία στους συγγενείς του που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Γιατί ο καθένας κι η καθεμιά τους είχε ένα όνομα· και οι σπουδές του Ολοκαυτώματος έχουν επιφορτίσει την ιστοριογραφία με αυτό το επιστημονικό, αλλά πάνω απ’ όλα ηθικό χρέος: την προσπάθεια να αποδοθεί σε κάθε ένα από τα θύματα το όνομά του.

Σε αυτήν την κατεύθυνση κινείται και ο Ερίκ Βουγιάρ, στο μυθιστόρημά του 14η Ιουλίου: Να αποδώσει στους πρωταγωνιστές της ημέρας εκείνης, στην παρισινή πλέμπα, στο πόπολο, τον λαό του Παρισιού, τους πληβείους που αγωνίστηκαν, μάτωσαν, σκοτώθηκαν κάτω από τα τείχη της Βαστίλλης, ένα πρόσωπο, ένα όνομα, μια ιστορία: να κάνει το πλήθος πραγματικά πληθυντικό.

Παρότι παραμένει αγκυρωμένος στο πεδίο της λογοτεχνίας, οι πηγές απ’ όπου αντλεί για να δώσει σάρκα και οστά σε αυτούς τους νεκρούς και τους λαβωμένους είναι οι πηγές του ιστορικού: κρατικά αρχεία, αστυνομικές εκθέσεις, ληξιαρχικά μητρώα· αλλά τα μέσα που επιτρέπουν να σαρκωθούν οι ανώνυμοι της ιστορίας, οι «από τα κάτω», είναι αμιγώς μυθιστορηματικά –όχι όμως με τον τυπικό τρόπο του μυθιστορήματος.

Η Γαλλική Επανάσταση ως Εμφύλιος πόλεμος

ΤΗΣ ANNIE JOURDAN

Προδημοσίευση από την εισαγωγή της Annie Jourdan στο βιβλίο της Νέα Ιστορία της Επανάστασης, που, σε μετάφραση Κώστα Γαγανάκη θα κυκλοφορήσει στο τέλος του έτους από τις εκδόσεις Πόλις.

Η εμφύλια διχόνοια δεν γεννήθηκε χθες. Από τον 16ο αιώνα, όταν ο εμφύλιος πόλεμος αιματοκυλούσε την εθνική επικράτεια στο όνομα του Θεού, μέχρι τις ημέρες μας, που είναι πάντα παρούσα, λιγότερο ή περισσότερο υπόρρητη ή συγκαλυμμένη, η Ύδρα της διχόνοιας περιμένει ανυπόμονα να εκδηλωθεί. Τίποτε το πιο φυσιολογικό, στην πραγματικότητα. Αποτελεί φιλοδοξία του κράτους να εγκαθιδρύσει ένα και αδιαίρετο έθνος, κάτι που είναι υπό μια έννοια αφύσικο. Φιλοδοξία που ανάγεται πολύ πίσω και που θα μπορούσαμε να την τοποθετήσουμε στον 13ο αιώνα και στη Σταυροφορία εναντίον των Αλβιγηνών.

Στην πραγματικότητα, και ακολουθώντας τον Μισέλ Φουκώ, ο εμφύλιος πόλεμος είναι μια μόνιμη κατάσταση, η μήτρα όλων των συγκρούσεων, όλων των στρατηγικών εξουσίας[1]. Μια μόνιμη κατάσταση, σίγουρα, που όμως γίνεται πλήρως αντιληπτή μόνο σε περίοδο κρίσης. Γιατί τι είναι μια επανάσταση, αν δεν είναι μια κρίση; Μια κρίση όπου συνθλίβονται οι βεβαιότητες και οι προσηλώσεις, όπου επανέρχονται εκ νέου αρχές και ιδεώδη σε μια βαθιά διαιρεμένη κοινωνία. Οι μεν εναντιώνονται στους δε, επειδή, όπως το διευκρινίζει η ναπολεόντεια ρήση, μια επανάσταση αναγκαστικά αναστατώνει όλες τις ιδιωτικές ζωές. Απέναντι σε αυτήν ορθώνονται, σύμφωνα με έναν άλλο μάρτυρα – τον Μπερτράν Μπαρέρ, άλλη μείζονα μορφή της Επανάστασης: «Η κυριαρχία των προκαταλήψεων, η αντίσταση των προσωπικών συμφερόντων, τα προσκόμματα που θέτουν τα ιδιωτικά πάθη, η αμέλεια ή η διαφθορά των υφισταμένων, η αιώνια ταραχή των φίλων και των εχθρών της Επανάστασης».

Τα μικροαστικά στρώματα στη Γαλλική Επανάσταση

ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΓΑΛΛΟΥ

Ο ρόλος τους ως ενδιάμεσο στρώμα πρέπει να μελετηθεί με όρους συνεκτικού κρίκου, αλλά και αντίστροφα, με όρους δηλαδή ενός σώματος διασπαστικού της επαναστατικής ενότητας, μεταξύ της αστικής πρωτοπορίας της Επανάστασης, με εξαίρεση ίσως το Έτος ΙΙ (1793-1794), αλλά ούτε και τότε απόλυτα, και του μαζικού λαϊκού κινήματος. Πότε δηλαδή και με ποιους όρους οι ίδιοι οι μικροαστοί προσέγγισαν την αστική τάξη και πότε το λαϊκό κίνημα. Έτσι θα καταδειχθεί και η σημασία που κατέχει, στην επαναστατική ιδεολογία, η επιρροή των ιδεών τους, που συχνά δεν είναι αυτές που αναμένουμε από τη θέση τους ως κοινωνικό στρώμα (αλλά όχι και τάξη) και τα επακόλουθα συμφέροντα που αυτή η θέση εκφράζει.

Και είναι αυτή ακριβώς η ποικιλομορφία τους και οι άπειρες ενδιάμεσες καταστάσεις μέσα στις γραμμές τους που δημιουργούν και στο επίπεδο της ιδεολογίας μια τεράστια γκάμα εκφρασμένων επιδιώξεων που δεν βρίσκονται απαραίτητα σε αρμονία μεταξύ τους. Ακριβώς επειδή δεν αποτελούν μια κοινωνική τάξη, με τους σύγχρονους οικονομικούς όρους που ορίζουν την τάξη σε σχέση με τη θέση της απέναντι στα μέσα παραγωγής, με ξεκάθαρα συλλογικά συμφέροντα, και κατά συνέπεια δεν είναι ικανοί να συνενώσουν τον κόσμο τους σε μια αντίληψη τάξης, και περαιτέρω να καλλιεργήσουν μια ταξική συνείδηση, τόσο σε επίπεδο ιδεολογίας όσο και σε αυτό της δράσης, σχεδόν ποτέ δεν δρουν ούτε εκφράζονται ως αυτόνομο και ενιαίο σώμα. Εξάλλου, δεν είναι τίποτα από τα δύο.

Το θρησκευτικό ζήτημα στη Γαλλική Επανάσταση

ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΓΑΛΛΟΥ

Ήδη από τη μεσαιωνική περίοδο, ο άμβωνας ήταν ο κύριος ρυθμιστής της κοινής γνώμης. Σε μια εποχή χαμηλής εγγραμματοσύνης, το βασικό όχημα της άμεσης επαφής με τον απλό άνθρωπο ήταν ο προφορικός λόγος μέσω του άμβωνος. Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης το ζήτημα τέθηκε σε δύο διαφορετικά επίπεδα: καταρχάς στο άμεσα οικονομικό, καθώς η τεράστια περιουσία και τα χωροδεσποτικά της προνόμια τέθηκαν υπό αμφισβήτηση ήδη από τους πρώτους μήνες της Επανάστασης, προς όφελος πρώτα του εθνικού αστικού κράτους και μακροπρόθεσμα –υποτίθεται– των εκατομμυρίων ακτημόνων Γάλλων αγροτών. Κατά την πρώτη φάση της Επανάστασης (ώς την έναρξη του πολέμου με την Ευρώπη τον Απρίλιο του 1792), η ίδια η καθολική θρησκεία ως δόγμα δεν τέθηκε υπό αμφισβήτηση, παρά τη συγκρότηση αντάρτικων ομάδων ανυπότακτων ιερέων μετά την εγκαθίδρυση του Αστικού ή Πολιτικού Συντάγματος του Κλήρου. Ο πόλεμος με την Ευρώπη και η κλιμάκωση της αντεπανάστασης στο εσωτερικό (με πρωτοστάτες τόσο τους ανυπότακτους ιερείς όσο και τον κλήρο εντός κι εκτός Γαλλίας) έθεσαν επί τάπητος το ίδιο το ζήτημα της θρησκείας. Τότε τέθηκε το ζήτημα και στο δεύτερο επίπεδο: το κατεξοχήν πολιτικό, ιδεολογικό ή και καθαρά πνευματικό. Η ριζοσπαστικοποίηση της Επανάστασης και η εφαρμογή της Τρομοκρατίας οδήγησαν στην ανάδυση πολύ προωθημένων αντιλήψεων και για την ίδια τη θρησκεία, που εκφράστηκαν με απόψεις που κυμάνθηκαν από τον εξορθολογισμό της θρησκείας (η λατρεία της Λογικής) ώς τον πλήρη και βίαιο αποχριστιανισμό.

Γαλλική Επανάσταση

Τα όρια της «πολιτικής λογικής» και της «κοινωνικής αλλαγής»

ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΝΟΥΤΣΟΥ

Οι όροι «πολιτική λογική» («politischer Verstand») και «κοινωνική λογική» («sozialer Verstand») χρησιμοποιήθηκαν από τον Marx το καλοκαίρι του 1844, κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Παρίσι και στο πλαίσιο της διεύθυνσης του περιοδικού Vorwärts. Οι κυριότερες πηγές αυτής της διττογραφίας είναι η διάκριση του Hegel: «bürgerliche Gesellschaft» - «politischer Staat» καθώς και η θέση που είχε διατυπωθεί από την «αριστερά» της Γαλλικής επανάστασης, ότι δηλαδή η «επανάσταση δεν τέλειωσε» εφόσον η ισότητα μπροστά στο νόμο συνιστά μόνο «ισότητα στα χαρτιά».

Η προβληματική αυτή του Marx για την πολιτική επανάσταση, χωρίς πάντα τη ρητή μνεία της Γαλλικής Επανάστασης, συναρτήθηκε με ένα ευρύ πλέγμα παραγόντων, οι κυριότεροι από τους οποίους είναι:

α) στο συνολικό του έργο εντοπίζονται πολλές απόπειρες να ασκηθεί κριτική στο φαινόμενο της πολιτικής· β) οι απόπειρες αυτές συγκρατούν τις μετατοπίσεις της μαρξικής σκέψης· γ) ενδιαφέρον παρουσιάζει η διεργασία αποδέσμευσης από το «κλουβί του χεγκελιανού τρόπου θεώρησης» των πραγμάτωνˑ δ) την ίδια σημασία διατηρεί η ρητή ή λανθάνουσα διαδικασία απεμπλοκής από το θεώρημα της «αποξένωσης», η αναλυτική προσέγγιση της «ολότητας» των κοινωνικών σχέσεων και των συναφών ταξικών αντιθέσεων, η εμβάθυνση στην ιδέα της «ατομικότητας» και η διερεύνηση των συγκεκριμένων όρων της αντίθεσης κεφαλαίου και εργασίαςˑ

Ὁ Φιλόπατρις

Ὦ φιλτάτη πατρίς, ὦ θαυμασία νῆσος, Ζάκυνθε· σὺ μοῦ ἔδωκας τὴν πνοήν, καὶ τοῦ Ἀπόλλωνος τὰ χρυσὰ δῶρα! Καὶ σὺ τὸν ὕμνον δέξου· ἐχθαίρουσιν οἱ Ἀθάνατοι τὴν ψυχήν, καὶ βροντάουσιν ἐπὶ τὰς κεφαλὰς τῶν ἀχαρίστων. Ποτὲ δὲν σὲ ἐλησμόνησα, ποτέ· – Καὶ ἡ τύχη μ᾿ ἔρριψε μακρὰ ἀπόσε· μὲ εἶδε τὸ πέμπτον τοῦ αἰῶνος εἰς ξένα ἔθνη. Ἀλλὰ εὐτυχής, ἢ δύστηνος ὅταν τὸ φῶς ἐπλούτη τὰ βουνά, καὶ τὰ κύματα, σὲ ἐμπρὸς τῶν ὀφθαλμῶν μου πάντοτες εἶχον. Σύ, ὅταν τὰ οὐράνια

Νίκος Σβορώνος

Ο Νίκος Σβορώνος γεννήθηκε στη Λευκάδα στα 1911. Ο περίγυρος της Επτανήσου, ακόμη ζωντανός και γνωστότερος τότε, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των σύνθετων πνευματικών του ευαισθησιών σε μια εποχή μεγάλων εθνικών, πολιτικών και πολιτιστικών αναστατώσεων κι ανατροπών. Γιος τσαγκάρη, μεγάλωσε σ’ αυτό το κλίμα των ρευστοποιήσεων που σφράγισαν την προσωπικότητά του. Την ιστορική επιστήμη θα την ανακαλύψει αργότερα, στα φοιτητικά του χρόνια, μετά το 1928, όταν φοιτούσε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αθήνας, κοντά σε σημαντικές πνευματικές μορφές, όπως ο Άμαντος, ο Βέης, ο Κεραμόπουλος, ο Βορέας. Παράλληλα, στην καρδιά του Μεσοπολέμου, όταν στην Ευρώπη αρχίζει να επικρατεί η φαιά πανούκλα του φασισμού και στην Ελλάδα ταχύρρυθμα ξετυλίγονται οι διαδικασίες που θα ενταφιάσουν την Αβασίλευτο και θα φέρουν τη μεταξική δικτατορία, ο Σβορώνος, ευαίσθητος δέκτης και ανήσυχος παρατηρητής, αρχίζει να σχετίζεται με τις αριστερές ιδέες, να γνωρίζει τον Μαρξ κι άλλους στοχαστές, ενώ παράλληλα συνδέεται με τις αριστερές φοιτητικές κινήσεις εκείνης της εποχής. Μετά τον στρατό, όπου, ως χαρακτηρισμένος αριστερός, υπηρέτησε σε τάγμα αγραμμάτων, δούλεψε στο Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας του Δημητράκου κι αργότερα προσλήφθηκε ως έκτακτος συνεργάτης του Μεσαιωνικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών.

Στον ελληνοϊταλικό πόλεμο του ’40-’41 πολέμησε στην Αλβανία ως έφεδρος ανθυπολοχαγός. Και μετά την κατάρρευση, όταν άρχισε η αντίσταση, ο Σβορώνος δεν δίστασε να ενταχθεί στις γραμμές του αγώνα· στρατεύθηκε στον ΕΛΑΣ Καισαριανής. “Είχα βαρεθεί τη δράση με τους διανοούμενους· δεν με ικανοποιούσε η δράση των διανοουμένων”, έλεγε πριν λίγο καιρό. Τότε προσχώρησε και στο Κομμουνιστικό Κόμμα, σε μια στράτευση ζωής από την οποία ποτέ δεν αποδεσμεύτηκε. Τον Δεκέμβριο του 1945, μαζί με άλλους νέους Έλληνες καλλιτέχνες και διανοούμενους, υπότροφος του Γαλλικού Ινστιτούτου, θα πάει στη Γαλλία. Εκεί κοντά στους μεγάλους ιστορικούς Λαμπρούς, Μπλοκ, Μπρωντέλ, θα συνεχίσει τις σπουδές του στη Σορβόννη, στην Ecole Pratiques des Haules Etudes, στο Colege de France. Προσανατολίζεται γρήγορα προς τη μελέτη του Βυζαντίου και της Τουρκοκρατίας αλλά ποτέ δεν σταμάτησε να στοχάζεται και να ερευνά την ιστορία του νεότερου ως και του νεότατου ελληνισμού.

Τριάντα χρόνια από τον θάνατό του

ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ-ΙΩΣΗΦ ΣΤΑΝΓΚΑΝΕΛΛΗ

Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του, το όνομα του κορυφαίου ερευνητή του Βυζαντίου και των μεταβυζαντινών χρόνων, και διανοούμενου της Αριστεράς, Νίκου Σβορώνου, ανακαλεί στη μνήμη πολλών, όχι το κυρίως έργο του, αλλά μάλλον μια διαμάχη περί του «αντιστασιακού χαρακτήρα» και της πολιτισμικής συνέχειας του ελληνικού λαού, διαμάχη που κορυφώθηκε στις επιφυλλίδες του Τύπου, το εμβληματικό, και τόσο μακρινό, πια, 2004, με την κυκλοφορία της Γένεσης και διαμόρφωσης του Νέου Ελληνισμού, το οποίο αναπαράγει ένα κείμενο που γράφτηκε, κατά πάσα πιθανότητα, την περίοδο 1963-65, για ένα Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό το οποίο ουδέποτε κυκλοφόρησε, αλλά απηχεί απόψεις τις οποίες ο Σβορώνος είχε εκφράσει τόσο πριν όσο και μετά τη δεκαετία του 1960, και μέχρι το τέλος της ζωής του.

Κάποιες φορές, η απόσταση, είτε χρονική είτε γεωγραφική, από ένα αντικείμενο, βοηθά να το δούμε καλύτερα. Άλλες φορές, πάλι, η απόσταση οδηγεί στην απόλυτη αποστασιοποίηση, ή στην αποξένωση από το αντικείμενο. Σωστή και υπερβολική απόσταση, απουσία πάθους ως κριτική απόσταση, απουσία πάθους ως αποανθρωποποίηση: για τις γνωσιακές απολήξεις της εγγύτητας και της απομάκρυνσης έχει γράψει κάποιες λαμπρές σελίδες ο Κάρλο Γκίντζμπουργκ, στα Ξύλινα μάτια (Αλεξάνδρεια 2006), το οποίο γράφτηκε, μεταξύ άλλων, και για να αποκρούσει «την άποψη ότι η οικειότητα, που σε τελευταία ανάλυση συνδέεται με την πολιτισμική ένταξη, μπορεί να αποτελεί κριτήριο σχετικότητας» (σ. 13).

Θεωρητικές και ερμηνευτικές προσεγγίσεις του

ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ

Ο Νίκος Σβορώνος, εξέχων ιστορικός με διεθνή αναγνώριση, καλύπτοντας με τις εργασίες του την διαχρονική πορεία του νεότερου ελληνισμού, επικεντρώνεται στα θεματικά πεδία της οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας, των θεσμών και του πνευματικού πολιτισμού. Από τα πρώτα βήματά του ως ιστορικός, δουλεύοντας στο Μεσαιωνικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών, έρχεται σε επαφή με τις βυζαντινές πηγές, τα τεκμήρια και τις μαρτυρίες. Με την άφιξή του στο Παρίσι το 1945 έρχεται σε όσμωση με τα νέα ρεύματα ιδεών και  τις νέες θεωρήσεις της ιστορικής σχολής των Annles.

Το έργο του Το εμπόριο της Θεσσαλονίκης κατέχει κομβικό σημείο σε όλη την οικονομική του παραγωγή. Οι πηγές, τα τεκμήρια, μας δίνουν την δυνατότητα να προσεγγίσουμε την πραγματικότητα, να αγγίξουμε το αντικειμενικό. Η πιστή εφαρμογή αυτής της Σβορωνικής αρχής βρίσκει την αποθέωσή της στην περίπτωση Εμπορίου της Θεσσαλονίκης. Η κατανόηση των τεκμηρίων δεν μπορεί να γίνει χωρίς την χρήση μιας θεωρίας, και συγκεκριμένα εδώ της μαρξικής. Ο Νίκος Σβορώνος συνδιαλέγεται με τον λόγο των τεκμηρίων, των πηγών και τον θεωρητικό λόγο. Θεωρία από την μια μεριά, και πραγματολογικά δεδομένα από την άλλη. Ο τρόπος συνδιαλλαγής είναι τέτοιος που δεν υποκαθιστά ο ένας λόγος τον άλλον. Ο Σβορώνος δεν κάνει ιδεολογική χρήση της ιστορίας. Ο Σβορώνος γνώριζε καλά τους κανόνες και τις τεχνικές της επιστήμης του. Γνώριζε ιδιαίτερα την σημασία των λέξεων και τις καθόρισε αυστηρά στην χρήση της ανάλυσης και των συμπερασμάτων της όλης ιστορικής του έρευνας.  

Η εθνική ιδέα στο έργο του

ΤΟΥ ΑΛΚΗ ΡΗΓΟΥ

Πάνε κιόλας τριάντα χρόνια από τον θάνατο αυτού του σημαντικού, αδογμάτιστου και διεισδυτικού μαρξιστή ιστορικού και δάσκαλου, που με το ήθος , την φυσική ευγένεια, την απλότητα και τον βαθιά κατασταλαγμένο ερευνητικά λόγο δίδαξε, αρκετούς από μας, μια στάση άδολης συνέπειας ενεργού αριστερού πολίτη και κριτικού στρατευμένου επιστήμονα. Ενός δάσκαλου που είχα την τύχη και την τιμή να διασταυρωθούν τα βήματά μας, και ως διευθυντής της «Ιστορικής Βιβλιοθήκης» των εκδόσεων «Θεμέλιο» να γράψει την εισαγωγή στην έκδοση της διατριβής μου για την «Β’ Ελληνική Δημοκρατία».

Μια βασική συνιστώσα του όλου έργου του, που ως κόκκινη κλωστή το διατρέχει και το συνέχει, αφορά την «ιστορική κατηγορία» Έθνος, και ιδιαίτερα την «πολιτισμική συνέχεια» ενός πανάρχαιου ιστορικού λαού όπως ο ελληνικός, του οποίου γεννήματα θρέμματα είμαστε όλοι μας, μέσα στο χώρο και το χρόνο.

Πρόκειται για μια σκέψη-βίωμα, η οποία για μεν την εποχή κατάκτησής της στα χρόνια του εθνικοαπελευθερωτικού πολέμου 1941- 44, αλλά και για τον χρόνο αποκρυστάλλωσής της (1953-55), όπως αποτυπώθηκε στο άρθρο «Σκέψεις για μια εισαγωγή στη νεοελληνική ιστορία» στην Επιθεώρηση Τέχνης (τχ. 3 Μάρτιος 1955), ενέχει πρωτοποριακό χαρακτήρα. Χαρακτήρα που δημιουργεί διπλή τομή, από την μια στην κυρίαρχη μέχρι και σήμερα σε μεγάλο βαθμό μαρξιστική και μαρξίζουσα α-εθνική αριστερή αντίληψη, και από την άλλη στην ιδεοκρατούμενη «εθνική» παπαρρηγοπούλεια ιστοριογραφία, όπου από φόβο ότι η προσέγγιση αυτή μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως ιδεολογικό όπλο από μια ανασυντασσόμενη μετά τον εμφύλιο αριστερά, οδήγησε σύμφωνα με τον Χρ. Χατζηιωσήφ (Συνέντευξη στον Στρ. Μπουρνάζο, Εποχή 18 Μαΐου 1997) στην αφαίρεση της ελληνικής ιθαγένειας του Σβορώνου, με Β.Δ της 29^ης Ιουνίου της ίδιας χρονιάς.