Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιος

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Η σύγχρονη ιστοριολογία του ακραίου κέντρου

ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ-ΙΩΣΗΦ ΣΤΑΝΓΚΑΝΕΛΛΗ

ΣΤΑΘΗΣ ΚΑΛΥΒΑΣ, ΝΙΚΟΣ ΜΑΡΑΝΤΖΙΔΗΣ, Εμφύλια Πάθη. 23 ερωτήσεις και απαντήσεις για τον Εμφύλιο, εκδόσεις Μεταίχμιο, σελ. 526.

Παρά τα όσα ισχυρίζονται οι ίδιοι, διανθίζοντας τις οιμωγές τους περί στοχοποίησης, με καταδίκες της «ιδεολογικής ηγεμονίας της αριστεράς», οι ιστοριολογούντες του «ακραίου κέντρου» ηγεμονεύουν, εδώ και χρόνια, τον δημόσιο λόγο για την σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδας. Οι απόψεις τους βρίσκουν θέση σε ευρείας κυκλοφορίας μέσα, όπως free press έντυπα, παραλογοτεχνικές Επιθεωρήσεις, κεντρικά δελτία ειδήσεων. Έχοντας μελετήσει καλά την κικερώνεια ρητορική περί του «νέου ανθρώπου» («homo novus»), ή μάλλον τη στρατηγική εκείνη του μάρκετινγκ, η οποία διδάσκει ότι το κοινό τείνει ευήκοα ώτα σε όσους παρουσιάζονται ως κατατρεγμένοι από το «σύστημα» και το «κατεστημένο», αυτοπαρουσιάζονται ως οι ταλαντούχοι «αδύναμοι» και «αποκλεισμένοι». 

Δεν θα ήθελα να τους αδικήσω. Τη δουλειά τους κάνουν οι άνθρωποι. Και μάλιστα, από τη στιγμή που παίζουν εν ού παικτοίς, ή τουλάχιστον, με πολύ λιγότερους παίκτες στην αντίπαλη ομάδα, νικούν κιόλας. Διότι, στο γήπεδο που έχουν επιλέξει να αγωνίζονται, αυτό του δημόσιου λόγου και της εκλαϊκευτικής ιστορίας, δεν κατεβαίνουν πια, για διάφορους λόγους, όσοι, σε άλλες εποχές, θα το έπρατταν. Αγωνίζονται, λοιπόν, κυρίως στο πεδίο της εκλαΐκευσης, είτε επειδή αυτό προκρίνουν ως σημαντικό, είτε επειδή το άλλο, το ακαδημαϊκό, έχει άλλου είδους κανόνες και πειθαρχίες, μη συμφέρουσες για τον σκοπό τους. Είτε έτσι, είτε αλλιώς, αυτό τους ευνοεί: όσο κι αν ισχυρίζονται το αντίθετο, ο διαιτητής είναι στημένος. 

Μετά από είκοσι χρόνια ενασχόλησης με τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, οι Καλύβας-Μαραντζίδης καταθέτουν το κοινό τους πόρισμα για τον εμφύλιο. Ένα βιβλίο κατασκευασμένο για να γίνει ευπώλητο. Με μια Ελλάδα πνιγμένη στο αίμα, στο εξώφυλλο, με την υπερτονισμένη λέξη «Πάθη», κατακόκκινη, να χτυπά στο μάτι του υποψήφιου αγοραστή, με έναν υπότιτλο που θυμίζει άρθρο του παλιού ΚΛΙΚ ή οδηγό αυτοβοήθειας.

Ο πόλεμος της Αλβανίας

Το μέτωπο του πολέμου ως πολιτική εμπειρία

ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ

Η διάρθρωση του [ελληνικού] στρατού συγκροτούσε έναν επιπλέον χώρο ανάδειξης του συλλογικού. Η επιστράτευση γινόταν σε τοπική γεωγραφική βάση και οι μονάδες που έφθαναν στο μέτωπο ήταν συνήθως συγκρο­τημένες από άνδρες που κατάγονταν από την ίδια γεωγραφική περιο­χή. Αυτό ίσχυε ειδικά για τις στρατιωτικές εκείνες μονάδες που στρα­τολογούνταν στην επαρχία, αν και -με την εξαίρεση της Αθήνας- οι πόλεις ήσαν αρκετά μικρές, ώστε στη μάχιμη εκπροσώπησή τους να μην υπάρχουν άγνωστοι μεταξύ άγνωστων: θα ήταν απίθανη περίπτω­ση να μη συναντηθούν συμπατριώτες ή γνωστοί, στη δύναμη ενός λό­χου, τάγματος ή συντάγματος. Σε πολλές περιπτώσεις, η συνεύρεση στο στρατιωτικό πεδίο θύμιζε την αντίστοιχη κοινωνική των ειρηνικών χρόνων. Μια μικρή στρατιωτική μονάδα αποτελούσε συχνά μικρογρα­φία του χωριού, της επαρχίας, της κωμόπολης ή της επαρχιακής ζώ­νης από την οποία προέρχονταν τα μέλη και τα στελέχη της. Για απόσπασμα της όποιας τοπικής κοινωνίας επρόκειτο, για μια μορφή συνέχισης δεσμών και σχέσεων που προϋπήρχαν στην περίοδο της ειρή­νης.

Αυτές οι σχέσεις και αυτοί οι δεσμοί ενισχύονταν μέσα από τις νέες εμπειρίες: η σκληρή, συλλογική πολεμική περιπέτεια έδινε νέα ποιο­τική διάσταση στις προπολεμικές σχέσεις. Ήταν μια διαδικασία ενο­ποίησης των ανθρώπων, της οποίας τα χαρακτηριστικά κάθε άλλο πα­ρά αδιάφορα λειτουργούσαν για την ποιότητα των κοινωνικών δεσμών στον τόπο καταγωγής και προέλευσης των πολεμιστών - ο αντίκτυ­πος στη μη μαχόμενη κοινωνία ήταν άμεσος. Στο μέτωπο, όπως και στα μετόπισθεν, η ελληνική κοινωνία περνούσε μέσα από έντονες διερ­γασίες ενοποίησης.

Κοινοί κίνδυνοι, κοινή αντιμετώπισή τους, σπάσιμο του καθημερι­νού, των ασχολιών του καιρού της ειρήνης, έξοδος σε δραστηριότητες καινοφανείς, εμπειρίες στην επιβίωση, στον πόλεμο, στα όπλα: ένα πο­λύμορφο κοινωνικό εργαστήριο, προπαρασκευαστικό για την πολυκύ­μαντη συνέχεια.

Όλες αυτές οι εμπειρίες μάθαιναν στους ανθρώπους να υποδέχονται το καινούργιο, την αλλαγή, το απρόβλεπτο, και να εφευρίσκουν, όταν αυτό κρινόταν αναγκαίο. Πόσοι προπολεμικοί δε­σμοί, ιεραρχίες, ανάγκες, προτεραιότητες δεν έσπασαν μέσα σε αυτό το ολοένα πιο επικίνδυνο περιβάλλον! Πολύμορφοι φόβοι, ανησυχίες, ενθουσιασμοί και ελπίδες συνέπαιρναν τους ανθρώπους, δίνοντας δια­στάσεις ξένες ως τότε στη ζωή τους. Στη διάρκεια αυτών των έξι πο­λεμικών μηνών της Αλβανίας άρχισε να κτίζεται η διαθεσιμότητα των πολλών για συμμετοχή στο ιστορικό γίγνεσθαι. Για την ενεργή συμμε­τοχή τους σε όσα συνέβαιναν γύρω τους, στον κόσμο, όπως η συγκυ­ρία τον διαμόρφωνε, σε μια κατάσταση ρευστή που, όμως, ήταν τόσο ενοποιητικά και ριζοσπαστικά ιστορική! Αν θέλαμε να συνοψίσουμε, θα λέγαμε, χωρίς δισταγμό, ότι το πιο σημαντικό μάθημα αυτού του σχολείου των εμπειριών θα μπορούσε να περιγραφεί ως ο θάνατος, το τέλος του καθημερινού, του προβλέψιμου, του επαναλαμβανόμενου στην κλίμακα της ανθρώπινης ζωής. Για τον λόγο αυτό, οι μνήμες των παλιών, όσων έζησαν αυτές τις διεργασίες, κυριαρχούνται τόσο έντο­να από αυτές τις εμπειρίες.

Τι έφταιξε;

ΤΟΥ ΜΙΧΑΛΗ ΛΥΜΠΕΡΑΤΟΥ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΑΡΙΟΛΗΣ, Η αδύνατη ταξική ανακωχή. Η πολιτική του ΕΑΜ στα υπουργεία Οικονομικών, Εργασίας, και στα συνδικάτα, μέχρι τα Δεκεμβριανά, εκδόσεις ΚΨΜ, σελ. 106

Πρόκειται για μία από εκείνες τις εργασίες που μπορούν να διαπραγματευτούν ένα από τα πιο σύνθετα ερωτήματα που τέθηκαν, εδώ και δεκαετίες, τόσο στον δημόσιο διάλογο, όσο και στους ενδόμυχους προσδιορισμούς των αναλύσεων των ίδιων των ιστορικών: το γιατί στη μετακατοχική Ελλάδα δεν συντελέστηκε αυτό που πραγματοποιήθηκε στις άλλες δυτικο-ευρωπαϊκές χώρες με εξίσου ισχυρή Αριστερά, όπως τη Γαλλία και την Ιταλία, δηλαδή μια σχετικά ομαλή μετάβαση στη μεταπολεμική εποχή. Πολλές από τις υπάρχουσες απαντήσεις, αρκέστηκαν να αναζητούν την «αυτοκρατορία του κακού», τον κομμουνισμό, που τυφλά διεκδικούσε με τη βία την εξουσία, πλαισιωμένος από τους Σοβιετικούς που δήθεν διακαώς προσπαθούσαν να εντάξουν τη χώρα στο ανατολικό στρατόπεδο. Όταν, μάλιστα, οι πηγές αντιφάσκουν πλήρως προς αυτά, αναζητείται ως απάντηση το «εθνικό κακό», η δήθεν μεταφυσική ροπή των Ελλήνων προς τη διχόνοια και τη μισαλλοδοξία.

Πράγματι, η εξέλιξη των πραγμάτων στην Ελλάδα με τα Δεκεμβριανά, τον ακήρυχτο, μετά τη Βάρκιζα, κατατρεγμό κατά της Αριστεράς, αλλά και τον διακηρυγμένο εμφύλιο πόλεμο στα 1946-49, πόρρω απείχε από τις εξελίξεις στις άλλες δυτικο-ευρωπαϊκές χώρες. Γιατί εκεί, παρά την οχύρωση των αστικών καθεστώτων πίσω από μηχανισμούς, όπως η «επιχείρηση Gladio - κόκκινη προβιά» στην Ιταλία ή τα άτυπα κοινοβουλευτικά πραξικοπήματα κατά των κομμουνιστικών κομμάτων μετά τα 1947, ποτέ αυτές οι πρακτικές δεν προσέλαβαν τις τραγικές διαστάσεις που απέκτησαν στην Ελλάδα. Τόσο στην Ιταλία, όσο και τη Γαλλία, οι κομμουνιστές εντάχθηκαν, τουλάχιστον σε πρώτη φάση, οργανικά στη διαδικασία εγχώριας οικονομικής ανασυγκρότησης (ο M. Thorez και ο P. Togliatti, Γ.Γ των κομμουνιστικών κομμάτων Γαλλίας και Ιταλίας, έγιναν αντιπρόεδροι και υπουργοί των κυβερνήσεων των χωρών τους) και συμμετείχαν στις τομές προοδευτικής φορολογίας και πολιτικών εργατικής προστασίας που δρομολογήθηκαν, συνέβαλαν στη διαμόρφωση των εθνικών σχεδίων ανάπτυξης, υποστήριξαν την πάνδημη απαίτηση για εθνικοποιήσεις (ορυχείων, μεταφορών, βαριάς βιομηχανίας, επιχειρήσεων κοινής ωφέλειας), καταλήγοντας, μάλιστα, την εποχή εκπόνησης του σχεδίου Μονέ στη Γαλλία, η χώρα να διαθέτει το 1/5 της εγχώριας βιομηχανικής της ικανότητας υπό κρατική ιδιοκτησία.

Μετά την Απελευθέρωση της χώρας από τους Ναζί

Το όραμα της ανατροπής ενάντια στην επιδίωξη της συνέχειας

ΤΟΥ ΜΕΝΕΛΑΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗ

Μια από τις σημαντικότερες και παράλληλα λιγότερο μελετημένες πτυχές της κατοχικής πραγματικότητας είναι αυτή του τρόπου διοίκησης της χώρας από τις αρχές κατοχής. Η ναζιστική διοίκηση εισήγαγε ένα καθεστώς τρομοκρατίας και ανομίας, το οποίο οδήγησε άμεσα στη διάλυση του κρατικού μηχανισμού και γενικότερα όλων των μηχανισμών που ρύθμιζαν τη λειτουργία της κοινωνίας. Από τους όρους λειτουργίας της αγοράς, των υπηρεσιών πρόνοιας και εκπαίδευσης, μέχρι την υλοτομία των δασών ή τα εργασιακά ζητήματα, η πολιτική διάλυσης που επέβαλαν οι αρχές κατοχής καθόρισε με δραματικό τρόπο την καθημερινότητα των πολιτών. Ουσιαστικά, αμέσως μετά τη στρατιωτική κατάληψη της χώρας, με την κυβέρνηση και τον βασιλιά αυτοεξόριστους στο Κάιρο, τον στρατό διαλυμένο και τον κρατικό μηχανισμό στην υπηρεσία των κατακτητών, οι πολίτες βρέθηκαν μόνοι αντιμέτωποι με τη σκληρή κατοχική πραγματικότητα.

Η αποδιοργάνωση της καθημερινότητας ήταν μια πρακτική που ακολούθησαν κυρίως οι Ναζί, με στόχο να βυθίσουν τις κοινωνίες στην ανομία και την εξαθλίωση ώστε να εφαρμόσουν ανενόχλητοι την πολιτική εκμετάλλευσης των κατεχόμενων χωρών. Όπως ανέφερε ο Υπουργός Προπαγάνδας των Ναζί Γιόζεφ Γκαίμπελς στο ημερολόγιό του τον Φεβρουάριο του 1942: «οι κάτοικοι των κατεχόμενων περιοχών είναι βουτηγμένοι στις υλικές έγνοιες. Η πείνα και το κρύο είναι στην ημερήσια διάταξη. Άνθρωποι που η μοίρα τους έχει χτυπήσει τόσο σκληρά, σε γενικές γραμμές δεν κάνουν επαναστάσεις.»[1]

Η Κατοχή πρέπει να γίνει αντιληπτή ως μια περίοδος ακραίας ανθρωπιστικής, οικονομικής και ηθικής κρίσης, όπου η κοινωνική συνοχή τσακίστηκε από την πολιτική που ακολούθησαν οι κατακτητές και οι συνεργάτες τους. Όπως σε κάθε περίοδο κρίσης, ένα τμήμα της κοινωνίας εκμεταλλεύτηκε τις έκτακτες συνθήκες για ν’ αποκτήσει πολιτική ή οικονομική ισχύ, ανοίγοντας έτσι το τεράστιο θέμα του δοσιλογισμού που δίχασε την ελληνική κοινωνία.

Στη γραμμή της νομιμότητας

ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΛΑΖΟΥ

Το Σεπτέμβριο 1944 τα γερμανικά στρατεύματα άρχισαν πιεζόμενα την υποχώρησή τους από την Ελλάδα με κατεύθυνση προς βορρά.   Η προέλαση του Κόκκινου Στρατού και η είσοδός του στα Βαλκάνια σε συνδυασμό με την αγγλοαμερικανική απόβαση στη Νορμανδία και την επιτυχημένη πορεία των συμμαχικών στρατευμάτων στην ιταλική χερσόνησο απειλούσαν να περισφίξουν σε κλοιό τα Βαλκάνια και έφερναν τον πόλεμο στις πύλες της Γερμανίας.

Η επικείμενη απελευθέρωση της Ελλάδας έθετε στο επίκεντρο το ζήτημα της δομής της   μεταπολεμικής εξουσίας.  Μέσα από την Αντίσταση κατά των αρχών Κατοχής είχαν αναδειχθεί νέες κοινωνικές δυνάμεις οι οποίες οι οποίες με προεξάρχον το ΕΑΜ, ένα ευρύ μέτωπο κομμουνιστών, σοσιαλιστών και φιλελεύθερων, εφάρμοζαν ριζικούς πολιτικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς μετασχηματισμούς στις εκτεταμένες περιοχές που είχαν απελευθερώσει πολύ πριν οι κατακτητές εκκενώσουν οριστικά τη χώρα. Ο αντιστασιακός αγώνας που είχε ξεκινήσει με πολιτική πρωτοβουλία του ΚΚΕ ως απάντηση στην απώλεια της ανεξαρτησίας και της τρομοκρατίας που ασκούσαν οι κατακτητές και οι συνεργάτες τους, έθετε εκτός από την απελευθέρωση της χώρας   κοινωνικούς και πολιτικούς στόχους, οι οποίοι συνοψίζονταν στο αρκετά ευρύ   σύνθημα «Λαοκρατία». 

Στρατηγικές προς την εξουσία

Οι περιπτώσεις των κομμουνιστικών κομμάτων Ελλάδας και Γαλλίας

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΛΙΔΑΚΗ

Το ζήτημα της ημερήσιας διάταξης όλο το 1944 ήταν οι μεταπολεμικές διευθετήσεις, ποια δηλαδή θα ήταν τα σχήματα που θα αντικαθιστούσαν τη ναζιστική «Νέα Ευρώπη» που κυριάρχησε σε όλη σχεδόν την ευρωπαϊκή ήπειρο. Η πρόσδεση της ευρωπαϊκής οικονομίας στο ναζιστικό άρμα, στο πλαίσιο του ολοκληρωτικού πολέμου κατά της Σοβιετικής Ένωσης, είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία στενών δεσμών των ανώτερων κοινωνικών τάξεων των κατακτημένων χωρών με τους κατακτητές τους. Οι ανάγκες της πολεμικής οικονομίας οδηγούσαν σε ραγδαία απαξίωση της εργατικής δύναμης –σε σημείο φυσικής εξόντωσης- ενώ παράλληλα αποκόμιζαν κέρδη στους πρόθυμους επιχειρηματίες. Με τον τρόπο αυτό εμπεδωνόταν ένα ναζιστικό κοινωνικό σύστημα στις κατεχόμενες χώρες, και κατά κάποιο τρόπο, αποκτούσε σε κάθε χώρα τα ιδιαίτερα εθνικά χαρακτηριστικά του.

Οι δεσμοί αυτοί επενδύονταν πολιτικά στο σχήμα της αντικομμουνιστικής σταυροφορίας, στην υπεράσπιση της πολιτισμένης Δύσης από τις ορδές εξ Ανατολών και οι Γερμανοί ναζί αναδεικνύονταν σε κοινούς υπερασπιστές των τότε ευρωπαϊκών αξιών. Η δε κοινωνική άβυσσος της «Νέας Ευρώπης» θεωρούνταν ως επίγειος παράδεισος -ή έστω μονόδρομος- απέναντι στην απειλή του μπολσεβικισμού.

Όλα αυτά όμως έμελλε να τελειώσουν σύντομα. Ο πόλεμος είχε χαθεί και οι απαιτήσεις για το σχεδιασμό της μεταπολεμικής Ευρώπης βρίσκονταν μπροστά στις δυνάμεις που θα έβγαιναν νικήτριες. Η ήττα της Γερμανίας θα συμπαρέσυρε την ιδεολογία του καθεστώτος της αλλά και τις πολιτικές δυνάμεις που συνεργάστηκαν μαζί της. Καθώς οι τελευταίες αποτελούσαν σεβαστό τμήμα του προπολεμικού πολιτικού δυναμικού, η επιστροφή στα μεσοπολεμικά σχήματα, ως να μην είχε συμβεί και τίποτα σπουδαίο, αποδεικνυόταν ανέφικτη, όπως το αντιλήφθηκε η Βρετανία που το προσπάθησε.

Ο πόλεμος και η μακρά σκιά του...

ΤΟΥ ΣΠΥΡΟΥ ΚΑΚΟΥΡΙΩΤΗ

Κ. ΓΑΡΔΙΚΑ, Α. Μ. ΔΡΟΥΜΠΟΥΚΗ, Β. ΚΑΡΑΜΑΝΩΛΑΚΗΣ, Κ. ΡΑΠΤΗΣ, Η μακρά σκιά της δεκαετίας του ’40. Πόλεμος - Κατοχή - Αντίσταση - Εμφύλιος. Τόμος αφιερωμένος στον Χάγκεν Φλάισερ, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2015, σελ. 464.

Tην οφειλόμενη τιμή στον καθηγητή Χάγκεν Φλάισερ, που κατάφερε, από τους πρώτους, να τοποθετήσει την Ελλάδα στον παγκόσμιο μνημονικό χάρτη του Β' Παγκοσμίου πολέμου, αποδίδει το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, από το οποίο πρόσφατα αφυπηρέτησε, εντάσσοντας στην εκδοτική του σειρά «Ιστορήματα» έναν τόμο που του αφιερώνεται, με τίτλο Η μακρά σκιά της δεκαετίας του ’40.

Στο συλλογικό αυτό έργο, που επιμελήθηκαν συνάδελφοι και μαθητές του, περιλαμβάνονται κείμενα που πρωτοπαρουσιάστηκαν στο διεθνές συνέδριο το οποίο οργανώθηκε προς τιμήν του, τον Νοέμβριο του 2012, όπου ιστορικοί από την Ελλάδα, τη Γερμανία και άλλες χώρες, διερεύνησαν τόσο την ίδια τη δεκαετία του ’40 όσο και τις μνημονικές αποτυπώσεις της.

Οι επιμελητές συγκέντρωσαν στον τιμητικό τόμο επεξεργασμένες ομιλίες που αφορούν το δεύτερο πεδίο, αυτό που ο ίδιος ο Χάγκεν Φλάισερ «άνοιξε» από τους πρώτους στην ελληνική ιστοριογραφία, με τη μελέτη του για τους Πολέμους της μνήμης (Νεφέλη, 2008): τη διαμόρφωση της ιστορικής μνήμης του Β' Παγκοσμίου πολέμου και τη δημόσια ιστορία του.

Μέσα από πέντε ενότητες, προσεγγίζουν σφαιρικά τόσο τις διεθνείς όσο και τις ελληνικές πτυχές της. Στην πρώτη εξετάζεται η διαχείριση του ναζιστικού παρελθόντος στα κράτη που προέκυψαν από τη συντριβή του Ράιχ: Τη Γερμανία (Βόλφγκανγκ Μπεντς), την Αυστρία και τον μύθο του «πρώτου θύματος» (Γκέρχαρντ Μποτς), τη συμμετοχή τους στην εξόντωση των Εβραίων (Νόρτε φον Βεστερνχάγκεν), τη ΓΛΔ και τον ενδογερμανικό ανταγωνισμό σχετικά με την κληρονομιά του πολέμου (Αιμιλία Ροφούζου), τέλος, την απουσία της ιστορίας της κατεχόμενης Ελλάδας από τη δημόσια μνήμη των Γερμανών (Έμπερχαρντ Ρόντχολτς), ένα κενό στην κάλυψη του οποίου συνέβαλε ο Χάγκεν Φλάισερ, τοποθετώντας τα Καλάβρυτα ή το Δίστομο πλάι στο Λίντιτσε ή την Οραντούρ...

26η Οκτωβρίου

Η καθιέρωση ενός ακόμη εορτασμού και η παύση ενός πρύτανη

ΤΟΥ ΑΛΚΗ ΡΗΓΟΥ

Τούτες τις μέρες, εκτός από τον γιορτασμό της 28^ης Οκτωβρίου γιορτάζουμε και την επέτειο απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης στις 26 Οκτωβρίου 1912. Γιορτασμό, που όπως και μια σειρά άλλους, καθώς και την καθιέρωση παρελάσεων κατά την διάρκειά τους, επέβαλε η Δικτατορία της 4ης Αυγούστου αμέσως με την εγκαθίδρυσή της, κατά τα πρότυπα του ναζιστικού γερμανικού της προτύπου.

Για τον δεύτερο γιορτασμό της επετείου, τον Οκτώβριο του 1937, ανέβηκε στην συμπρωτεύουσα και ο βασιλιάς Γεώργιος. Στο επίσημο πρόγραμμα υπήρχε και υποδοχή του στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, που γιόρταζε επίσης τα 10 χρόνια λειτουργίας. Ο Πρύτανης, καθηγητής της Κοινωνιολογίας -ο πρώτος στην Ελλάδα καθηγητής σε αυτό το αντικείμενο- Αβροτέλης Ελευθερόπουλος, αφού συνόδευσε τον Βασιλιά στην κατάμεστη Αίθουσα Τελετών, ανεβαίνει στο βήμα και ρωτά τον άνακτα: «Μεγαλειότατε, έχω εις χείρας μου δύο λόγους. Έναν του κυρίου Κυρίμη [πρόκειται για τον τότε γενικό Διοικητή της Μακεδονίας που την παραμονή της υποδοχής είχε ζητήσει και λογοκρίνει την ομιλία του Πρύτανη] και έναν δικό μου. Ποίον θέλετε να σας αναγνώσω;» Ο Γεώργιος –παλιός ακροατής του Ελευθερόπουλου σε διαλέξεις του στο πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, όπου ήταν καθηγητής από το 1915 μέχρι το 1929, οπότε διορίστηκε στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπως επίσης ακροατές του υπήρξαν κατά καιρούς και οι Λένιν, Τρότσκι και Πλεχάνωφ– μετά μια σχετική αμηχανία απαντά : «Μα φυσικά τον δικό σας».

Ο εορτασμός του ΟΧΙ, στην Κατοχή και την Απελευθέρωση

ΤΟΥ ΙΑΣΣΟΝΑ ΧΑΝΔΡΙΝΟΥ

Η 28^η Οκτωβρίου είναι η μοναδική εθνική μας επέτειος η οποία γεννήθηκε μέσα σε μια συλλογική ψύχωση και καθιερώθηκε, ως μνημονικός τόπος, από τον ίδιο τον ελληνικό λαό. Σε αντίθεση την 25^η Μαρτίου που αποτελεί μια εκ των υστέρων «κατασκευασμένη» επέτειο, η 28^η Οκτωβρίου εντοπίζει ένα καταλυτικό γεγονός που μάλιστα βιώθηκε και ως τομή στον ιστορικό χρόνο. Δεν υπάρχει κανένας από τη γενιά του Πολέμου και της Κατοχής που να μη μπορεί –μέχρι σήμερα– να δώσει συγκεκριμένη απάντηση στην ερώτηση: «Πού ήσουν την 28^η Οκτωβρίου 1940;».  Ήταν η γενέθλιος ημερομηνία μιας ολόκληρης γενιάς. Η κήρυξη του πολέμου με την Ιταλία επέδρασε άμεσα και καταλυτικά στην ψυχολογία των ανθρώπων της εποχής. Περισσότερο από κάθε προηγούμενη πολεμική αναμέτρηση (Βαλκανικοί Πόλεμοι, Μικρασιατική Εκστρατεία), ο ελληνοϊταλικός πόλεμος ήταν μια εμπειρία που διαπέρασε την ελληνική κοινωνία και ζυμώθηκε στη συνείδηση του λαού με τις παραδοσιακές έννοιες της δικαιοσύνης και της φιλοπατρίας, ωστόσο σε μια νέα εκδοχή: του αντιφασισμού.

Οι διανοούμενοι του Μουσολίνι

ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ-ΙΩΣΗΦ ΣΤΑΝΓΚΑΝΕΛΛΗ

Δεκαπέντε στους χίλιους διακόσιους: Τόσοι ήταν οι πανεπιστημιακοί καθηγητές που αρνήθηκαν να δώσουν τον «ανανεωμένο» όρκο πίστεως, όχι πια μόνο «στο Σύνταγμα και τον Βασιλιά», αλλά και «στο φασιστικό καθεστώς» (28 Αυγούστου 1931). «Ένα τοις χιλίοις», όπως έγραψε μια εφημερίδα της εποχής. Έπρεπε να περάσουν σχεδόν εβδομήντα χρόνια για να γραφτεί μια επιστημονική μελέτη γι' αυτό το αποσιωπημένο ζήτημα.[1] Κι όμως, οι δεκαπέντε δεν ήταν «ανατρεπτικά» ή «ταραχοποιά» στοιχεία, οι περισσότεροι δεν θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν καν αριστεροί - οι λιγοστοί φιλοκομμουνιστές ακαδημαϊκοί ακολούθησαν τη συμβουλή του Τολιάτι και ορκίστηκαν, με το σκεπτικό ότι, διατηρώντας την έδρα τους, θα μπορούσαν να «εκτελέσουν μια εξαιρετικά χρήσιμη αποστολή για το κόμμα και την υπόθεση του αντιφασισμού». Δεν άκουσαν τη συμβουλή «μείνετε για να διδάσκετε το πνεύμα της ελευθερίας», του «μεγάλου αστέρα» του φιλελεύθερου αντιφασισμού Μπενεντέτο Κρότσε, του ανθρώπου που είχε δώσει ψήφο εμπιστοσύνης στον Μουσολίνι, λίγα χρόνια πριν, θεωρώντας ότι ο φασισμός είναι ένα «αναγκαίο φάρμακο» για την ιταλική κοινωνία, η οποία «θα το κατάπινε, θα γιατρευόταν κι ύστερα θα το απέβαλλε από τον οργανισμό της». Δεν υπάκουσαν ούτε στα κελεύσματα του Βατικανού - ο πάπας Πίος ΧΙ είχε σκαρφιστεί, για την περίσταση, το τέχνασμα της «εσωτερικευμένης και σιωπηρής αντίρρησης».

Η συναίνεση της γερμανικής κοινωνίας στο ναζισμό

ΤΟΥ PHILIPPE BURRIN

Πουθενά αλλού όσο στο κοινωνικό πεδίο δεν δελεάστηκαν τόσο οι ιστορικοί για να υπογραμμίσουν την ετερόκλητη φύση των ναζιστικών ιδεολογημάτων, τον συγκεχυμένο χαρακτήρα των επιταγών τους και την υπαγωγή της εφαρμογής τους σε ευκαιριακές αξιώσεις. Τα πράγματα φωτίζονται κάπως, αν προσδιορίσουμε το επίπεδο στο οποίο τοποθετούνται: μεταβολή στη μακρά ή στη βραχεία διάρκεια, στο επίπεδο των δομών ή των αντιλήψεων[i]; Ας διακρίνουμε, για διευκόλυνση, στους στόχους του καθεστώτος δύο συμπληρωματικές πλευρές, από τις οποίες η μία αφορά τη δομή και η άλλη τη συνοχή της κοινωνίας.

Προκειμένου περί της δομικής μεταβολής, πρέπει να ξεκινήσουμε λαμβάνοντας σοβαρά υπόψη την έκταση των ναζιστικών φιλοδοξιών. Μια έκταση μικρότερη, χωρίς αμφιβολία, από ότι σε μια επανάσταση μπολσεβικικού τύπου, καθώς η αρχή της ατομικής ιδιοκτησίας παραμένει στη βάση του κοινωνικού οικοδομήματος. Αλλά αξιοσημείωτη παρ’ όλα αυτά, καθώς επρόκειτο, υπολογίζοντας σε έναν πληθυσμό σε μεγάλη αύξηση, να ενισχύσει την αγροτιά, να περιορίσει το μέγεθος των μεγάλων πόλεων, να ανασχέσει τη βιομηχανική συγκεντροποίηση. Με άλλα λόγια επρόκειτο, ελλείψει υπαναχώρησης, να βρει το μέσο θωράκισης μιας κοινωνικής δομής που είχε ξεπεραστεί από την εξέλιξη, αλλά κρινόταν ορθή και σωτήρια, δίχως να παραιτείται από έναν αναπόφευκτο μοντερνισμό, έστω για τα μέσα ισχύος που αυτός παρέχει.

Η αυτοδιοίκηση στην Ελεύθερη Ελλάδα

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΛΙΔΑΚΗ

Οι τοπικές οργανώσεις του ΕΑΜ ήταν εκ των πραγμάτων αυτές που θα έπρεπε να δώσουν λύση στο ζήτημα της διοίκησης μεγάλων χώρων αυτονομημένων από την κατοχική εξουσία. Η λύση του ζητήματος δεν ήταν καθόλου αυτονόητη. Αντίθετα, την πρώτη περίοδο λειτουργίας του χώρου της Ελεύθερης Ελλάδας, δόθηκαν διαφορετικές απαντήσεις, σε σύγκρουση μεταξύ τους, πάνω στο βαθμό ριζοσπαστικότητας της νέας εξουσίας, σύγκρουση που απασχόλησε αναγκαστικά και την ηγεσία του ΚΚΕ. Οι πρώτες προσπάθειες αυτοδιοίκησης με βάση το ΕΑΜ, καταδικάστηκαν από την ηγεσία του ΚΚΕ ως «αριστερή παρέκκλιση» και ονοματίστηκαν ανάλογα: εαμική «εξουσία» στην Καρδίτσα, εαμικό «κράτος» στον Αλμυρό, «κόκκινη δικτατορία» Καλαμπάκας. Δεν δίστασε δε να υποδείξει ως «πειρασμό» αυτών των πρωτοβουλιών τη διανομή «τσιφλικιών, μοναστηριακών χτημάτων και λειβαδιών των μεγαλοτσελιγκάδων».

Κινηματογράφος και δημόσια ψυχαγωγία

Φασισμός και ιταλική κατοχή στη Σύρο

ΤΗΣ SEILA LECOEUR

Στην Ιταλία η πολιτιστική πολιτική για τον κινηματογράφο στόχευε στην οικοδόμηση της συναίνεσης για τον φασισμό. Σύμφωνα με τον Τσιάνο, η δημιουργία εθνικής λαϊκής κουλτούρας θα «συνελάμβανε την ουσία» του ιταλικού λαού δεσμεύοντας και ενώνοντας τους πάντες. Από το 1937 συντελέστηκε αλλαγή πολιτικής, με τη χρησιμο­ποίηση του κινηματογράφου στην προσπάθεια να δημιουργηθεί μια νέα φασιστική κουλτούρα, και ο Γκιουζέπε Μποτάι πίστευε ότι η κουλτούρα θα ήταν «το πολυτιμότερο πολεμικό όπλο της Ιταλίας». Όμως ο κρατικός έλεγχος της κινηματογραφικής βιομηχανίας δεν έφθασε ποτέ στο επίπεδο του ελέγχου τον οποίο ασκούσε ο Γκαί­μπελς στη Γερμανία, ενώ οι Ιταλοί εξακολουθούσαν να βλέπουν ξέ­νες ταινίες παρά την επίσημη καταδίκη των χολιγουντιανών αξιών.

Η επιλογή των ταινιών για τη Σύρο μοιάζει αρκετά τυχαία. Ο Ντούκα παραπονιόταν ότι τον πρώτο χρόνο ήταν αδύνατο να προ­μηθεύονται ταινίες από την Ιταλία, με εξαίρεση μερικές στραπατσαρισμένες κόπιες ντοκιμαντέρ Luce που στάλθηκαν από τη Ρόδο. Τους πρώτους τρεις μήνες παίχτηκαν πολλές γαλλικές και ξένες ται­νίες (συχνά ντουμπλαρισμένες στα γαλλικά), οι περισσότερες από τις οποίες πρόσφεραν μάλλον ψυχαγωγία, παρά περιείχαν κάποιο συγκεκριμένο πολιτικό μήνυμα. Η λογοκρισία του τμήματος «Ρ» της στρατιωτικής διοίκησης ήταν χαλαρή, επιτρέποντας την προβο­λή αγγλικών ή αμερικανικών ταινιών, όπως της ταινίας «Βασίλισσα Χριστίνα», που είχε μαύρους και λευκούς ηθοποιούς και ο σκηνοθέ­της της ήταν εβραίος. Όμως παίχτηκε και η προπαγανδιστική ταινία «Σκιπίων ο Αφρικανός», η οποία εξιδανίκευε το μεγαλείο της ρωμαϊ­κής αυτοκρατορίας στην Αφρική. Δυστυχώς, δεν έχει καταγραφεί πώς αντέδρασαν οι κάτοικοι της Σύρου στην εξύμνηση της αυτο­κρατορίας ή πώς αντιλαμβάνονταν σύμβολα όπως ο φασιστικός «νέος άνθρωπος» που προβάλλονταν στις πολεμικές ταινίες.

Η Κατοχή ως «ευκαιρία»

Η κατοχική ληστρική συσσώρευση στις μικρές αγγελίες και τις διαφημίσεις.

ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΣΚΟΛΠΑΚΗ

«Κι έβγαλε από την τσέπη του πανταλονιού ένα όγκο τσαλακωμένων χιλιάρικων που έριξε με αδιαφορία στον ταμία για να κρατήσει μόνος του το αντίτιμο του εισιτηρίου. Σάς χρειάζεται μήπως το επισκεπτήριο του κυρίου; Είσθε αρκετά ευφυείς για να τον αναγνωρίσετε. Παιδί της εποχής. Πολλά βγάζει, πολλά τρώει. Αλλά δεν τρώγονται. Πέντε-πέντε κουβαλά στο θέαμα τα τρωκτικά, διπλές μερίδες κρέατος παραγγέλνει στην κοσμική ταβέρνα που έγινε κέντρο του, τρυπητό χιλιάρικο κολλά στο μέτωπο του ντιζέρ, όταν βρει τον σφυγμό του ο καλλιτέχνης και πάλι δεν εξαντλούνται τα κέρδη. Πιο ζωηρές είναι οι εικόνες στα κτηματομεσιτικά. Η πελατεία εκεί προσέρχεται με τα βαλιτσάκια στο χέρι». Αυτά έγραφε ο Παύλος Παλαιολόγος στις 19.11.1941, σε χρονογράφημα με τίτλο «Νέοι κύριοι στην επιφάνεια», δημοσιευμένο στην εφημερίδα «Αθηναϊκά Νέα». Με την έναρξη, δηλαδή, του φρικτού πρώτου χειμώνα της Κατοχής, κατά τη διάρκεια του οποίου πέθαναν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι. Σύμφωνα με την έκθεση του Δ.Ι. Μαγκριώτη, μόνο στα πολεοδομικά συγκροτήματα Αθήνας και Πειραιά καταγράφηκαν 26. 199 θάνατοι από πείνα το 1941 και 40.183 θάνατοι από πείνα το 1942.

Ο Σ.Β. Θωμαδάκης έχει αναδείξει σε μελέτη με τίτλο «Μαύρη αγορά, πληθωρισμός και βία στην οικονομία της κατεχόμενης Ελλάδας» ότι «οι ανακατατάξεις ιδιοκτησίας του πλούτου που συνέβησαν στη διάρκεια της Κατοχής επέδρασαν βαθιά στη μεταπολεμική κοινωνικο-οικονομική κατάσταση». Στη διάρκεια της Κατοχής, οξύνθηκαν οι προϋποθέσεις για τη ραγδαία εξαθλίωση ήδη κοινωνικά επισφαλών στρωμάτων και για την αποπτώχευση άλλων κοινωνικών κατηγοριών, ενώ ταυτοχρόνως μεγάλα τμήματα του κεφαλαίου, εκείνοι που δραστηριοποιούνται σε πάσης φύσεως εργολαβίες, προμήθειες και επιχειρήσεις με τις αρχές Κατοχής (πρωτίστως με τους Γερμανούς) ή/και κερδοσκοπούν με την επισιτιστική κρίση που προκαλεί η γερμανική διαχείριση, βλέπουν τις δυνατότητες της κερδοφορίας τους να διευρύνονται ή να αυξάνονται αλματωδώς.

28η Οκτωβρίου. Απέναντι στο φασισμό

Αφιέρωμα

Επιμέλεια Μάρθα Πύλια

Ιστορία και κρίση

Ο φετινός εορτασμός της 28^ης Οκτωβρίου αποκτά βαρύνουσα ιστορική σημασία: Επειδή η τωρινή κρίση παραπέμπει σ’ εκείνη του ’29 και επειδή ο καλπασμός της Χρυσής Αυγής επιβάλλει να αντιμετωπίσουμε εκ νέου το φασισμό∙ επειδή, ακόμη, όλοι έχουμε νιώσει πως πορευόμαστε σε ιδιαίτερα σκληρές, αβέβαιες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, φορτωμένοι με την υποχρέωση να σηκώσουμε τα σφάλματα των μεταπολιτευτικών κυβερνήσεων, τη διαφθορά, τα οικονομικά σκάνδαλα, την πελατειακή πρακτική, αλλά και την αντανάκλαση στη χώρα του κλυδωνιζόμενου, παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.

Ο Eric Hobsbawm, στο βιβλίο του Η εποχή των άκρων. Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914-1991 (Θεμέλιο 1995), επισημαίνει καίρια τις τραγικές αδυναμίες «της δημοσιονομικής ορθοδοξίας και των ισοσκελισμένων προϋπολογισμών» όταν αναφέρεται στη μεγάλη προπολεμική κρίση, αλλά και την πιο κοντινή μας του ’80 και του ’90 και επικαλείται τη σωτήρια ετοιμότητα της ζωντανής ιστορικής μνήμης:

«Όσοι από μας ζήσαμε στα χρόνια της Μεγάλης Ύφεσης, είναι αδύνατο ακόμα να καταλάβουμε πως οι ορθοδοξίες της καθαρόαιμης ελεύθερης αγοράς, που τότε είχαν σαφέστατα χάσει κάθε ίχνος αξιοπιστίας, για μια ακόμη φορά έφτασαν να κυριαρχούν σε μια περίοδο παγκόσμιας ύφεσης στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και του ’90. Αλλά για μια ακόμη φορά στάθηκαν ανίκανες να την κατανοήσουν ή να την αντιμετωπίσουν. Κι όμως, αυτό το περίεργο φαινόμενο θα έπρεπε να μας υπενθυμίσει τα μείζονα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ιστορίας που παραδειγματοποιεί: την απίστευτη βραχύτητα της μνήμης και των θεωρητικών οικονομολόγων και όσων εφαρμόζουν τις θεωρίες αυτές. Μας δείχνει επίσης ανάγλυφα τη ζωτική ανάγκη της κοινωνίας για ιστορικούς που κατ’ επάγγελμα πρέπει να θυμίζουν στους συμπολίτες τους αυτά που λησμονούν» (σελ. 138).

Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου

ΤΟΥ ΑΛΚΗ ΡΗΓΟΥ

To δικτατορικό καθεστώς που επιβλήθηκε από τον Βασιλιά Γεώργιο τη νύκτα της 4^ης Αυγούστου 1936, με εκτελεστικό του όργανο «τον πιστό του υπηρέτη» και αποτυχημένο πολιτικό Ιωάννη Μεταξά, δεν είναι φασιστικό, και ας επιχειρεί από την πρώτη στιγμή της ύπαρξής του να μοιάσει με τέτοιο.

Είναι ένα τυπικό αστυνομικό «κράτος εκτάκτου ανάγκης», που λόγω του επερχόμενου παγκόσμιου πολέμου, το έχει ανάγκη για λόγους στρατηγικούς η Μεγάλη Βρετανία στη νοτιοανατολική Μεσόγειο. Ένα αυταρχικό καθεστώς το οποίο συνενώνει κάτω από το στέμμα, που εκφράζει ανοικτά τα βρετανικά συμφέροντα, το παλιό γερμανόφιλο πολιτικό-οικονομικό προσωπικό που συμβολίζει ο Μεταξάς και εξουδετερώνει με αυτό τον τρόπο την αυξανόμενη επικίνδυνα μετά την οικονομική κρίση γερμανική διείσδυση στη χώρα. Ένα καθεστώς στο οποίο το κυρίαρχο καπιταλιστικό σύστημα όχι απλά παραμένει αλώβητο, αλλά στηρίζεται με κάθε μέσο, ακόμη και με την ύπαρξη για πρώτη φορά Αστικού Κώδικα. Ενώ αναστέλλει το Σύνταγμα και τις κατοχυρωμένες Ελευθερίες, παίρνει αμέσως με την επιβολή του ευνοϊκά μέτρα υπέρ των ξένων ομολογιούχων των παλιών δανείων, κυρίως των Βρετανών, που είχε παγώσει η κυβέρνηση Ελ. Βενιζέλου.

Οικονομική κρίση: τότε και τώρα

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΒΕΡΓΟΠΟΥΛΟΥ

Είναι πολύ πιθανό ότι η κρίση του 1930 θα είχε διαρκέσει πολύ περισσότερο χρόνο, και με ασύγκριτα βαρύτερο ανθρώπινο και οικονομικό κόστος, εάν ο πρόεδρος Ρούζβελτ δεν είχε εξ αρχής εντοπίσει και στοχοποιήσει τους υπεύθυνους γι’ αυτήν, χρηματιστήρια, κερδοσκόπους, τραπεζίτες, κι εάν δεν είχε λάβει εξ αρχής μέτρα που περιόρισαν αποφασιστικά την ασυδοσία τους, που θέσπισαν αυστηρές κανονιστικές ρυθμίσεις και υπεύθυνη δημόσια επιτήρηση πάνω στην ανευθυνότητα και ασυδοσία των αγορών. Όταν ο αμερικανός πρόεδρος αποφάσισε την αποσύνδεση του δολαρίου από τον χρυσό και τη διολίσθηση του αμερικανικού νομίσματος, είχε σαν κύριο στόχο να συντρίψει τις πληρωμές για τόκους στους πιστωτές του δημοσίου. Οι τελευταίοι κατήγγειλαν ότι με την προεδρική απόφαση επέρχεται το τέλος του δυτικού πολιτισμού... Μέχρι το 1934, όλοι οι οικονομικοί σύμβουλοι στον Λευκό Οίκο είχαν παραιτηθεί, καταγγέλλοντας τον πρόεδρο. Ο ίδιος, τους απέδωσε τη σύνθετη επωνυμία banksters (νεολογισμός, που συνδυάζει τις λέξεις τραπεζίτες και γκάνγκστερς) και αυτοί, με τη σειρά τους, τον ανακήρυξαν ως υπ’ αριθμόν ένα δημόσιο κίνδυνο. Ωστόσο, παρά τα νομισματικά μέτρα που κατέβασαν το κόστος του χρήματος σε μηδενικά επίπεδα, η ανεργία παρέμενε ακόμη υψηλή και δεν μειώθηκε παρά μόνον όταν ο Ρούζβελτ πέρασε στη δεύτερη φάση του «ανορθόδοξου» προγράμματός του, στη δημόσια χρηματοδότηση γιγαντιαίων δημοσίων έργων, με μαζικές προσλήψεις ανέργων.

Υπό την επικυριαρχία του φασισμού

Το κατοχικό ελληνικό κράτος

ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ

Η Ελλάδα θα γινόταν «Καλιφόρνια της Ευρώπης», έγραφε ο γερμανικός Τύπος το 1942-43. Όταν όμως, στα τέλη του ’44, ο γερμανικός στρατός αποχωρούσε, η κατεστραμμένη Ελλάδα θύμιζε κάθε άλλο παρά Καλιφόρνια. Οι γερμανικές υπηρεσίες κλήθηκαν τότε να κάνουν τον απολογισμό και να βρουν τα αίτια. Τα πορίσματά τους περιγράφουν μεν υπαρκτές αδυναμίες, παραβλέπουν όμως τον καταστροφικό ρόλο των ίδιων των Γερμανών, μεταθέτοντας το σύνολο σχεδόν των ευθυνών στους Έλληνες και τους Ιταλούς. Στο κείμενο αυτό θα παρουσιαστούν συνοπτικά τα πιο ενδιαφέροντα πορίσματα από μία, κυρίως, τέτοια έκθεση που σήμερα βρίσκεται στα γερμανικά στρατιωτικά αρχεία (Φράινμπουργκ).

Γερμανοντυμένοι

ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ-ΙΩΣΗΦ ΣΤΑΝΓΚΑΝΕΛΛΗ

ΣΤΡΑΤΟΣ ΔΟΡΔΑΝΑΣ, Έλληνες εναντίον Ελλήνων. Ο κόσμος των Ταγμάτων Ασφαλείας στην κατοχική Θεσσαλονίκη, 1941-1944, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, σελ. 555

ΣΤΡΑΤΟΣ ΔΟΡΔΑΝΑΣ, Η γερμανική στολή στη ναφθαλίνη. Επιβιώσεις του δοσιλογισμού στη Μακεδονία, 1945-1974, Εστία, Αθήνα, σελ. 526

Διαβάζοντας τον πρόλογο του Ιάκωβου Μιχαηλίδη στο Έλληνες εναντίον Ελλήνων διαπίστωσα, με ανησυχία, πόσα πολλά έχουν αλλάξει από το 2006 που γράφεται. «Η πολιτική στράτευση του παρελθόντος», παρατηρεί, εννοώντας τη στράτευση στην αριστερά, «κινδυνεύει να αντικατασταθεί από μια ρηχή και εξισωτική αποϊδεολογικοποίηση». Είχε έρθει πια η στιγμή, σύμφωνα με τον ιστορικό, να γραφεί ψύχραιμα η ιστορία των όσων συνεργάστηκαν με τους κατακτητές.

Μόλις έξι χρόνια μετά, στα μέσα του περασμένου Σεπτεμβρίου, μια εφημερίδα του ακροδεξιού χώρου «προσέφερε» στους αναγνώστες της ένα σιντί με τα «Τραγούδια των Χιτών και των Ταγμάτων Ασφαλείας».[1] Υπό άλλες συνθήκες, θα μπορούσε κανείς να προσπεράσει την είδηση, θεωρώντας ότι πρόκειται για συμβολική κίνηση κάποιων ολιγάριθμων (και ηλικιωμένων, ίσως) νοσταλγών της επταετίας ή του αλήστου μνήμης «αντικομουνιστικού αγώνος». Η υιοθέτηση, όμως, των Ταγμάτων Ασφαλείας, των πρακτικών τους και της απολογητικής τους από το, ολοένα και πιο λαοφιλές, κόμμα της Χρυσής Αυγής, υποδεικνύει ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά: καταρχάς, φαίνεται ότι η «στράτευση», με την κυριολεκτική σημασία του όρου, έχει επανέλθει από τα ακροδεξιά. Κι έπειτα, ότι το «τέλος της μεταπολίτευσης» θα μπορούσε να σημαίνει, για κάποιους, το κλείσιμο ενός ιστορικού κύκλου ο οποίος σημαδεύτηκε, παρά τις εκ του αντιθέτου διακηρύξεις, από το δημοκρατικό κεκτημένο, μέρος του οποίου είναι και ο αντιφασιστικός αγώνας ως θεμέλιος λίθος της σύγχρονης Ευρώπης.

Εθνική Οργάνωση Κρήτης

Μια ανέκδοτη βρετανική έκθεση για την Αντίσταση στο νησί

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΛΙΔΑΚΗ

Η ιστορία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Κρήτη, είναι ένα ιδιαίτερο θέμα με ξεχωριστό ενδιαφέρον: Η τοπική διάσταση, που καθορίζεται από τη γεωγραφική και γεωπολιτική θέση του νησιού, τη διαδικασία εθνικής ενσωμάτωσης του, τις οικονομικές συνθήκες και τις αντίστοιχες σχέσεις και νοοτροπίες, τις προθέσεις των Γερμανών και τα σχέδια των Βρετανών στη Μεσόγειο, επηρεάζει το σχηματισμό και τη δράση των αντιστασιακών οργανώσεων και τον χαρακτήρα της Αντίστασης. Εκτός τους προσωποπαγούς χαρακτήρα των περισσότερων από αυτές τις οργανώσεις, στον μη εαμικό χώρο, στη θέση του αντίπαλου στο ΕΑΜ δεν έχουμε εδώ τον ΕΔΕΣ, αλλά την Εθνική Οργάνωση Κρήτης (ΕΟΚ). Παρά τα όσα γνωρίζουμε ή νομίζουμε πως γνωρίζουμε για αυτήν, η σχετική ιστορική έρευνα δεν έχει φωτιστεί αρκετά.

Βαρύνουσας σημασίας πηγή για την εξέταση των εξελίξεων στην Κρήτη είναι τα βρετανικά αρχεία και ιδιαίτερα τα αρχεία της SOE (Υπηρεσία Ειδικών Επιχειρήσεων), με τις εκθέσεις των πολυάριθμων Βρετανών αξιωματικών, μελών της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής, που ήταν παρόντες στην κατεχόμενη Ελλάδα. Στο παρόν άρθρο παρουσιάζουμε εκτενές απόσπασμα από μια βρετανική έκθεση που εκθέτει συνοπτικά τον σχηματισμό και τη δράση της ΕΟΚ από τη βρετανική σκοπιά. Πρόκειται φυσικά για ένα συγκεκριμένο τεκμήριο, που πρέπει να ειδωθεί κριτικά. Έχει όμως ξεχωριστό ενδιαφέρον για τη συγκρότηση της ΕΟΚ που εμφανίζεται ρητά ως αποτέλεσμα βρετανικής πρωτοβουλίας.