Ευρωπαϊκοί αναπροσδιορισμοί του «Βαλκανισμού»

Ταξίδια στα Βαλκάνια (5)

Λία Πέτρου

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Για να κατανοήσουμε πληρέστερα τα αδιέξοδα του δυτικο-ευρωπαϊκού εγχειρήματος της διαβαλκανικής σύγκλησης, την οποία ανέλαβε να εγκαινιάσει η βενιζελική κυβέρνηση –το Λαϊκό κόμμα υπό τον Π. Τσαλδάρη δήλωσε εξαρχής ότι θα απόσχει (Μακεδονία 5-10-30, 8)–, θα ανατρέξουμε σε δυο εναλλακτικά αλλά διαμετρικά αντίθετα σχέδια, που αναπτύχθηκαν ανάμεσα σε αστικούς και σοσιαλιστικούς κύκλους στη βάση διαφορετικών γεωπολιτικών και ιδεολογικών ισορροπιών και συμμαχιών. Ανάμεσα στους τελευταίους χαρακτηριστική περίπτωση μπορεί να θεωρηθεί ένας «άνθρωπος της επαναστατικής παράταξης», ο ΠΕΤΡΙ (κάποτε υπογράφει Π. Πέτρι στο δημοσιογραφικό όργανο του ΚΚΕ Ριζοσπάστης), που προτιμά συνομαδώσεις σε σοσιαλιστική/ ταξική βάση και που αμφισβητεί συλλήβδην τη μεταπολεμική τάξη και το εν εξελίξει αστικό σχέδιο διαβαλκανικής Ένωσης· ειδικότερα κατακρίνει την επιφανειακή ελληνο-βουλγαρική «συμπάθεια» αλλά και την κοινή κατασταλτική στάση των δύο αλληλέγγυων κρατών απέναντι στους «κοινωνικούς επαναστάτες».

Γνωρίζοντας λοιπόν από πρώτο χέρι τόσο τον ευρωπαϊκό «τωρινό μοντερνισμό» όσο και τη βουλγαρική λογοτεχνική παραγωγή, γράφει στον πρόλογο του βιβλίου του Η νέα Βουλγαρική λογοτεχνία (1931): «[…] Και πάντα, μα ξεχωριστά σήμερα, μεταπολεμική εποχή κ εποχή δα της συνθήκης των Βερσαγιών και λοιπών συνθηκών, εποχή, τέλος, της… Κοινωνίας των Εθνών, είναι τόσο ανοιχτές οι πόρτες ανάμεσα στις δύο χώρες, Ελλάδα Βουλγαρία, που, όσο και να το πεθυμής, όσο και να το θέλης να επικοινωνήσης πνεματικά, κάπως πλούσια, με την πέρα από το Μπέλες και τον Όρβηλο (Πέριν) χώρα, σού είναι αδύνατο. Έτσι συμπαθεμένα –ας είν’ καλά η σημερινή μπουρζουάδικη κατάσταση– βλέπουνται οι δύο γειτόνισσες χώρες αναμεταξύ τους, ώστε κάθε παραγγελία από βιβλίο, περιοδικό ή και απλή ακόμα εφημερίδα από τη μια χώρα στην άλλη, να κατασχέτουνται όλ’ αυτά από τα κάθε λογής ‘εντεταλμένα’ όργανα, σαν επιλήψιμα και προπαγανδιστικά κ ανατρεφτικά, λέει, έντυπα και… περίμενε συ, αν ίσως και δεν βαριέσαι. Χωρίς, βέβαια, να λησμονούμε, πως μονάχα στην περίπτωση της έκδοσης από κοινωνικούς επαναστάτες αλληλομειδιάζουνται τα δύο ‘ελεύθερα’ κράτη και καλοβλέπουνται, καλοσυνεννογιούνται. […]».

Ευρωπαϊκοί αναπροσδιορισμοί του «Βαλκανισμού»

Ταξίδια στα Βαλκάνια (4)

Παναγιώτης Τέτσης, Βραχονησίδα, 2011-14, μελάνι σε μουσαμά, 80 x 140 εκ.

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Το δυτικο-ευρωπαϊκό εγχείρημα της διαβαλκανικής σύγκλησης και πολύ περισσότερο της Ένωσης έθετε την ανατροπή ριζωμένων αντιλήψεων (εσωστρέφεια και εθνικιστικά μίση) και την υπέρβαση πολιτικο-ιδεολογικών δομών και εθνικών αιτημάτων (αλυτρωτισμός, μειονότητες) των βαλκανικών κρατών. Τα σύνθετα αυτά ζητήματα ήταν επόμενο, σε μια υφέρπουσα πολεμική ατμόσφαιρα να αντιμετωπισθούν με αντιστρόφως ανάλογη ριζοσπαστικότητα ή με ιδιαίτερη έμφαση στην «ηθική» διάσταση του εγχειρήματος. Έτσι, δεν ήταν δύσκολο, μαζί με τους πιο αισιόδοξους διοργανωτές, ακόμα και αντιπολιτευόμενοι κύκλοι να συνηγορούν στην ανάδυση μιας «βαλκανικής συνειδήσεως» ή καλύτερα υπέρ μιας ιδεολογίας συμπληρωματικής της εθνικής. Την ανάγκη για την «καλλιέργειά» της είχε θέσει ως «προαπαιτούμενο» από το Μάιο ο Αμερικανός καθηγητής Γεωγραφίας και Διεθνούς Εμπορίου Έλιοτ Μήαρς με διάλεξή του στον Παρνασσό κι ήταν η ίδια που θα παρουσιαστεί ως «φύσει υφισταμένη» στην πανηγυρική συνεδρίαση του Οκτωβρίου: Στην αίθουσα του «Ελληνικού βουλευτηρίου διεπιστώθη η πραγματική αφύπνισις μιας βαλκανικής συνειδήσεως». Δεν επρόκειτο, όπως νομίζουν οι «μη Βαλκανικοί» ξένοι, «περί ενός οιουδήποτε συνασπισμού κ ρ α τ ώ ν εχόντων κοινά οικονομικά, γεωργικά ή και αμυντικά απλώς συμφέροντα», αλλά «περί μιας εντελώς διαφορετικής ενότητος φύσει υφισταμένης», που «είχε ναρκωθή και εληθάργει επί μακρόν» (Η Βαλκανική συνείδησις, Η Πρωΐα 6-10-30). Μάλιστα η εθνικά σχεδιαζόμενη «Βαλκανική ομοσπονδία» αποκτούσε και τη «Μεγάλη Ιδέα» της (Η Βαλκανική Διάσκεψις, Μακεδονία 13-10-30, 1).

Ευρωπαϊκοί αναπροσανατολισμοί του «Βαλκανισμού»

Ταξίδια στα Βαλκάνια (3)

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Josip Štolcer Slavenski, 1935

Ανάμεσα στις εκδηλώσεις που οργανώθηκαν στο πλαίσιο της Α΄ Βαλκανικής Διάσκεψης, «η Βαλκανική συναυλία», ως έκφραση της «καλλιτεχνικής συναδελφώσεως» των Βαλκάνιων, στην ουσία προγραμματίστηκε έτσι ώστε να αναδείξει την παράλληλη, πάνω από μισό αιώνα, πορεία των εθνικών μουσικών παραδόσεων της Βαλκανικής των εθνικοτήτων προς τον εξευρωπαϊσμό τους, την «πολιτογράφησή» τους δηλαδή στη μουσική παράδοση της λεγόμενης Ευρώπης των εθνικοτήτων: Ειδικότερα μνημονεύονται η ελληνική παράδοση μέσα από το έργο του Μανώλη Καλομοίρη (Σμύρνη 1883-1962), η σερβική μέσα από το έργο του Josip Štolcer Slavenski (1896-1955), και η ρουμανική μέσα από εκείνο του Enescu George (1881-1955) –για να περιοριστούμε σ’ αυτές που παρουσιάστηκαν στο πρόγραμμά της. Από τα πιο χαρακτηριστικά νεοτεριστικά δείγματα  αυτής της σχολής, η συμφωνική σουΐτα του γνωστού διεθνώς Σέρβου συνθέτη «Βαλκανοφωνία» (Balkanophonia, 1927) δεν θα μπορούσε να μην ακουστεί σε μια διαβαλκανική συνάθροιση.

Η καλογραμμένη και διεισδυτική μουσικοκριτική της «Βαλκανικής συναυλίας» γράφτηκε από την κατεξοχήν ειδική, τη Σοφία Κ. Σπανούδη (το γένος Ιωαννίδη, 1878 ή 1880-1952, σύζυγος του Κ. Σπανούδη, 1871-1941, βουλευτή του κόμματος των Φιλελευθέρων και υπουργού). Το λιγότερο γνωστό αυτό κείμενο της μουσικοκριτικού και καθηγήτριας του Εθνικού Ωδείου δεν είναι απλώς περιγραφικό ούτε ανεπιφύλακτα επαινετικό. Μας εισάγει γενικότερα στις τάσεις και τα νεοτεριστικά ρεύματα της Ευρώπης, τη στιγμή που ο «καλλιτεχνικός σωβινισμός» των εθνικών σχολών συναντάει «την ψυχή ενός παγκοσμίου μουσικού πνεύματος», όπως αυτό ξέρει να το αποδίδει μουσικά ο «δαιμόνιος» πιανίστας συνθέτης και διευθυντής ορχήστρας Δημήτρης Μητρόπουλος (1896-1960), σύμφωνα με την ίδια. Ταυτόχρονα με τα επαινετικά της σχόλια για τον Έλληνα «αρχιμουσικό», η Κωνσταντινοπολίτισσα μουσικοκριτικός δεν παραλείπει να επισημάνει την απουσία των έργων του από το πρόγραμμα της «Βαλκανικής συναυλίας», κριτικάροντας έτσι τα στενά όρια του ελλαδικού μουσικού «σωβινισμού».

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΙ ΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ «ΒΑΛΚΑΝΙΣΜΟΥ»

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ 2.

Hugo Canoilas, Wilderness compassing
the abyss weight, 2015, κερί, ακρυλικό και ζωγραφική 
σε χαρτί, 150x120 εκ. 

Τα διάφορα ευρωπαϊκά ομοσπονδιακά σχέδια, μεταξύ αυτών και εκείνα της Βαλκανικής ή Ανατολικής Ομοσπονδίας ή Ένωσης, που προτάθηκαν στη διάρκεια του 19^ου αιώνα, αποτελούσαν σχέδια εναλλακτικά του μοντέλου έθνος-κράτος και χαρακτηρίζονταν από άνιση ριζοσπαστικότητα. Μια παρόμοια πρόταση για Βαλκανική Ένωση προώθησαν οι δυτικο-ευρωπαϊκές φιλελεύθερες δυνάμεις μετά  από απόφαση  του 27^ου Παγκόσμιου Συνεδρίου Ειρήνης το 1927, μέσα από τις Βαλκανικές Διασκέψεις που πραγματοποιήθηκαν σε βαλκανικές πρωτεύουσες (1930-34): Όσο και αν την ιδέα της Ένωσης οι βαλκάνιοι, κυβερνητικοί κυρίως παράγοντες, που συμμετείχαν στην Α΄ Διάσκεψη (Αθήνα Οκτώβριος 1930) την προίκιζαν με μακρόχρονο παρελθόν και ονομαστούς πρωτεργάτες (Ρήγας, Οβρένοβιτς, Ρακόβσκυ, Μπότεβ), η Βαλκανική όπως και η Βαλκανική Κομουνιστική Ένωση, την οποία προωθούσε η ΕΣΣΔ, αποτελούσαν ad hoc σχέδια πολιτικο-οικονομικών ενώσεων, που προπαγανδίζονταν ως αναγκαία στις μεταπολεμικές γεωπολιτικές (ανασύνταξη των νικητριών δυνάμεων απέναντι στη Γερμανία) και οικονομικές εξελίξεις (κραχ του 1929).

Ευρωπαϊκοί Αναπροσδιορισμοί του «Βαλκανισμού»

Ταξίδια στα Βαλκάνια (1)

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Σε συνέχεια των αυγουστιάτικων Ταξιδιών στα (εμπόλεμα) Βαλκάνια των δύο προηγούμενων χρόνων, φέτος επιλέξαμε Ταξίδια που πραγματοποιήθηκαν μετά την παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929, όταν δρομολογήθηκαν δυτικο-ευρωπαϊκά σχέδια για διαβαλκανική ένωση, αν και αυτή δεν ολοκληρώθηκε κι ούτε ο Β΄ παγκόσμιος πόλεμος αποτράπηκε. Φέρνοντας στην επικαιρότητα κείμενα αυτής της περιόδου, δεν σκοπεύουμε να αναδείξουμε ομοιότητες και διαφορές με τη σημερινή κρίση κι ούτε να εξαγάγουμε διδάγματα, παρόλο που τόσο τα διακυβεύματα όσο και η αμηχανία απέναντι σε μια όλο και ισχυροποιούμενη Γερμανία δικαιολογούν παρόμοιες ιστορικές αναλογίες.

Μας ενδιαφέρουν κυρίως οι σχέσεις κυριαρχίας πάνω στους λαούς της Χερσονήσου της λεγόμενης Δύσης –συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ–, που αποτυπώθηκαν στον απαξιωτικό όρο «βαλκανισμός» αλλά και οι πολιτικές πρακτικές μέσω των οποίων οι προπάτορες των σημερινών νεοφιλελεύθερων ελίτ, πρωτοστατώντας στη διαβαλκανική σύγκληση, τον αναπροσδιόριζαν θετικά.

Πόλεμος και Αρχαιολογία

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (1914-1918)

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Στρατηγός SARAIL, παρευρισκόμενος σε μια αρχαιολογική
ανακάλυψη, Στρατόπαιδο Zeitenlik (σημ. Συμμαχικό
νεκροταφείο, έζω από τη Θεσσαλονίκη), Μάιος 1917,
BCH 41-43 (1917- 1919)

Το δίδυμο πόλεμος και Αρχαιολογία ανέκυψε στην αρχή του 19^ου αιώνα κυρίως με τη Ναπολεόντεια εκστρατεία στην Αίγυπτο, την ανάγνωση των ιερογλυφικών και γενικότερα με την ανάπτυξη της Αιγυπτιολογίας, ενώ, σε καιρό ειρήνης αλλά έντονου ανταγωνισμού, γαλλικές κυρίως αποστολές πραγματοποιήθηκαν στον οθωμανοκρατούμενο ελλαδικό χώρο, στην Πελοπόννησο και το Μυστρά. Αυτή τη γαλλική παράδοση συνεχίζουν οι Γάλλοι στρατιωτικοί-αρχαιολόγοι, που αναλαμβάνουν στη διάρκεια του Μεγάλου πολέμου, το 1916, να ανασκάψουν προϊστορικές θέσεις στη Μακεδονία και να συλλέξουν επιφανειακά ευρήματα στο χώρο του στρατοπέδου και των στρατιωτικών επιχειρήσεων, με επικεφαλής το στρατηγό Μωρίς Σαρράιγ (Maurice Sarrail 1856-1929). Είναι ο ίδιος που, έχοντας ανέλθει στην κορυφή της στρατιωτικής ιεραρχίας στη διάρκεια της φιλελεύθερης Γ΄ Γαλλικής Δημοκρατίας, με την ενεργοποίηση του βαλκανικού μετώπου, ανέλαβε να στρατοπεδεύσει κοντά στη Θεσσαλονίκη, δυτικά των Βρετανών, με στόχο την προέλαση προς το Μοναστήρι, από κοινού με τις Σερβικές δυνάμεις που έφτασαν από την Κέρκυρα.

Ένας τόμος του Δελτίου Ελληνικής Αλληλογραφίας δημοσιευμένος μεταπολεμικά από τον αρχαιολόγο Léon Rey, μαζί με τα αντίστοιχα δημοσιεύματα των Βρετανών αξιωματικών-αρχαιολόγων, με αναλυτικές περιγραφές των ανασκαμμένων, σ’ αυτή τη συγκυρία, προϊστορικών θέσεων και ευρημάτων και με συμπεράσματα για την προϊστορική έρευνα που διεξήχθη στο Μακεδονικό μέτωπο, αποτελούν διαφωτιστικά τεκμήρια τόσο για τα λιγότερο εμφανή μέτωπα του πολέμου και για τις συμμαχίες όσο και για την ιστορία της Αρχαιολογίας: Για παράδειγμα, εντυπωσιάζει, εκτός από την επικέντρωση στην ανάγνωση της στρωματογραφίας, ο τρόπος με τον οποίο οι εν υπηρεσία στρατιωτικοί-αρχαιολόγοι αναπαριστούν την πορεία του προ-ιστορικού ανθρώπου από τα βόρεια προς τις ακτές της Μακεδονίας: Αντί, όμως, για τους ιστορικούς όρους αυτού του τελευταίου, πάνω στο χάρτη με το δίκτυο των προϊστορικών θέσεων που τώρα πυκνώνουν, παρακολουθεί κανείς τα συγκαιρινά μάλλον γεωπολιτικά διακυβεύματα των εμπόλεμων ευρωπαϊκών δυνάμεων στη Μακεδονία και στη Βαλκανική χερσόνησο, στη σχέση τους με το Αιγαίο και την Ανατολή. Μ’ άλλα λόγια, ιχνηλατεί κανείς στα παρακάτω αποσπάσματα, μέσα από τη βιταλιστική ορολογία (π.χ. «ένστικτο») του δυτικο-ευρωπαϊκού τέλους του αιώνα, τους δρόμους-άξονες και το ενδιαφέρον για επικοινωνία της Δύσης με την Ανατολή, ή, καλύτερα, για επέκταση της Δύσης προς την Ανατολή.

Πόλεμος και Θέατρο

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (1914-1918)

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η σύσφιγξη σχέσεων και η συνέργια στη διάρκεια νεότερων πολεμικών συγκρούσεων ανάμεσα στα σύμμαχα εθνικά κράτη μορφοποιούνται συχνά σε ποικίλες και ενδιαφέρουσες πρακτικές, είτε αυτές αφορούν τους στρατευμένους είτε τον υπόλοιπο πληθυσμό. Τα σύμμαχα κράτη οργανώνουν παράλληλα άμεσους και έμμεσους τρόπους για την προσέγγιση και ευρύτερη γνωριμία των λαών, κατασκευάζοντας και διαδίδοντας κοινούς εθνικούς τύπους. Μ’ άλλα λόγια, κάνουν το αντίθετο από ό,τι έκανε η εθνική ιδεολογία σε ειρηνική περίοδο, όταν δηλαδή επιχειρούσε να αναδείξει την «ατομικότητα» του έθνους, να ομογενοποιήσει δηλαδή τους πολίτες-πατριώτες στην κλίμακα της εθνικής επικράτειας και να τονίσει τη διαφορετικότητά τους από όλους τους όμορους πληθυσμούς.

Μετά τους Βαλκανικούς πολέμους μια παρόμοια σύγκλιση δεν ήταν δύσκολο να επιτευχθεί ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Σερβία και μάλιστα σε πολλαπλά πεδία. Ειδικότερα, στη συγκυρία της παραμονής σερβικών στρατευμάτων στην Κέρκυρα, όπου κατέφυγαν, υποχωρώντας προς τα νότια κατά μήκος των ορεινών όγκων των δυτικών Βαλκανίων. Πρόκειται για συγκυρία στη διάρκεια της οποίας παρατηρείται μεγάλη κινητικότητα στην Ελλάδα διπλωματών αλλά και πολιτικών, όπως για παράδειγμα ινκόγκνιτο κυκλοφορούσαν ο Σέρβος πρωθυπουργός Πάσιτς κι ακόμα ο βασιλιάς Πέτρος, αλλά και επιστήμονες, καλλιτέχνες και άλλοι.

Το έργο, που ανέβηκε στο « Κ ο τ ο π ο ύ λ ε ι ο ν » θέατρο, γράφτηκε στη Γαλλία, τη σύμμαχη χώρα και των δύο βαλκανικών κρατών. Πρόκειται για το «Σιρανό ντε Μπερζεράκ», έργο μοντέρνο από πολλές απόψεις, που φέρνει στην αθηναϊκή κοινωνία το νεορομαντικό αέρα και το ανατρεπτικό χιούμορ του στρατιωτικού και δραματουργού Hercule Savinien de Cyrano (τιτλοφόρησε το έργο με το  ψευδώνυμό του), με τη θεαματική μονομαχία που παρεμβάλλει. Το έργο γράφτηκε στο πρώτο μισό του 17^ου αιώνα αλλά το επανέφερε στην επικαιρότητα ο επίσης Γάλλος ποιητής και δραματουργός Edmond Eugène Alexis Rostand, μεταγράφοντάς το ως «ηρωική κωμωδία», στο τέλος του 19^ου αιώνα (1897).

Ο Σέρβος ηθοποιός

ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΝΙΡΒΑΝΑ

Ο Σέρβος ηθοποιός Ljuba Stanojević 

εργάστηκε στο βασιλικό Σερβικό Εθνικό 

θέατρο του Βελιγραδίου. 

http://creativecommons.org/licenses/by-ncnd/ 3.0 

© Museum of Theater Art of Serbia

Μετρημένοι εις τα δάκτυλα, κατά την προχθεσινήν παράστασιν του Σέρβου ηθοποιού, οι αντιπρόσωποι των Γραμμάτων, οι δημοσιογράφοι, οι φιλότεχνοι. Το Κοινόν επίσης αραιότατον. Ένδειξις άραγε της κλασικής απεριεργείας, που μας χαρακτηρίζει εις μερικά ζητήματα, ή προκατάληψις, ότι ένας ξενόγλωσσος ηθοποιός, συμπράττων με Έλληνας συναδέλφους του, δεν θα ήτο δυνατόν να μας προσφέρη μίαν πλήρη καλλιτεχνικήν απόλαυσιν;

Οπωσδήποτε, το γεγονός είνε, ότι η προχθεσινή Ελληνοσερβική παράστασις του «Συρανώ ντε Μπερζεράκ», με όλον το διαφημισθέν θεατρικόν πυροτέχνημα της μονομαχίας Μυράτ-Στανόγιεβιτς, δεν επροκάλεσε το ενδιαφέρον, του οποίου ήτο αξία.

Και όμως το θέατρον Μαρίκας Κοτοπούλη μας προσέφερε προχθές μίαν ανέλπιστον καλλιτεχνικήν απόλαυσιν, την οποίαν εξετίμησαν μ’ εκρήξεις ειλικρινούς ενθουσιασμού οι παρευρεθέντες, και ταυτοχρόνως ένα μάθημα, το οποίον θα ημπορούσε να μας χρησιμεύση. Διότι ο κ. Στανόγιεβιτς δεν είνε ωρισμένως ένας κοινός ηθοποιός, ούτε αντιπροσωπεύει μίαν πρωτογενή σκηνικήν τέχνην ή ένα πρωτογενές θέατρον, όπως θα τον εφανταζόμεθα ίσως, με την συστηματικήν μας άγνοιαν εις κάθε τι που γίνεται γύρω μας μεταξύ των Βαλκανικών γειτόνων μας. Διότι, δυστυχώς, όλοι γνωρίζομεν το τι γίνεται εις τας Ευρώπας, παραμελούμεν δε εντελώς να πληροφορηθώμεν το τι γίνεται εις την συνοικίαν μας και ν’ αντλήσωμεν παραδείγματα από τον πολιτισμόν μικρών λαών, που, αν δεν έχουν την ιστορίαν μας και την ευγένειάν μας, βαδίζουν όμως προς την πρόοδον με κάποιο σύστημα, που μας λείπει εντελώς. Και ομολογώ ειλικρινώς, ότι η εμφάνισις του κ. Στανόγεβιτς εις το Κ ο τ ο π ο ύ λ ε ι ο ν  έγεινεν αφορμή μελαγχολικών σκέψεων εις περισσοτέρους του ενός.

Διότι δεν πρόκειται μόνον περί του αναμφισβητήτου ταλάντου του Σέρβου ηθοποιού, ο οποίος, εις ωρισμένας σκηνάς, όπως ιδίως εις την Γ΄ πράξιν του κήπου και εις την τελευταίαν πράξιν ολόκληρον, ανεδείχθη πράγματι υπέροχος, ενθυμίσας μεγάλους ξένους καλλιτέχνας. Πρόκειται περί ενός παιξίματος εν γένει προδίδοντος σύστημα, μελέτην, σχολήν, περί ενός παιξίματος συνεπούς απ’ αρχής μέχρι τέλους, παιξίματος ψυχικού, όχι εξωδέρμου, όχι ερασιτεχνικού. Και έπρεπε να κατακτήση με τα δώρα του αυτά ο ξένος καλλιτέχνης το ακροατήριόν του, όπως το κατέκτησεν από την πρώτην στιγμήν της εμφανίσεώς του, διά ν’ αποφύγη τους σκοπέλους της διπλής γλώσσης, η οποία θα περέσυρεν εις κωμικότητα την παράστασιν με ένα μέτριον ηθοποιόν.

Και πρέπει να καταλογισθή ακόμη εις το ενεργητικόν του το ότι, μη εννοών ο ίδιος τι έλεγαν τα άλλα πρόσωπα και λαμβάνων τον λόγον διά μέσου του υποβολέως μόνον, κατώρθωσε ν’ αρμονίση τόσον τελείως το παίξιμόν του με το παίξιμον των άλλων.

Πόλεμος και Ιατρική

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (1914-1918) ΙΙΙ

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η μαζικότητα των εμπλεκομένων στο Μεγάλο πόλεμο πληθυσμιακών ομάδων (στρατιώτες και άμαχοι που σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν, αιχμάλωτοι και αυτόμολοι, πρόσφυγες κ.ά.), έκανε αναγκαία την επείγουσα κινητοποίηση ειδικευόμενων στην υγεία, τις μεταφορές, τις προμήθειες τροφίμων, ένδυσης, στέγασης κ.λπ., ώστε να αντιμετωπισθεί η εξάπλωση των επιδημιών, η επιβίωση των τραυματισμένων και τελικά να επιτευχθεί η «ολοκληρωτική νίκη». Ειδικότερα, τα εντυπωσιακά μεγέθη των υπηρεσιών περίθαλψης (κλίνες, ιατρικός εξοπλισμός, προμήθειες φαρμάκων, εξειδικευμένο και βοηθητικό προσωπικό), όπως θα δούμε μέσα από την περιγραφή ενός υπερσύγχρονου στρατοπέδου-νοσοκομείου σε σκηνές έξω από τη Θεσσαλονίκη, δεν υπερέβησαν απλώς τις στοχεύσεις των υπηρεσιών υγείας των μικρότερων κρατών: Πρώτα απ’ όλα προγραμματίστηκε για διετή χρόνο λειτουργίας, δηλαδή πολύ μεγαλύτερο από το διακηρυσσόμενο σύντομο διάστημα διάρκειάς του. Επιπλέον ο ίδιος ο πόλεμος αποτελούσε, εκτός των άλλων, προνομιακή ευκαιρία για ερευνητικές στοχεύσεις. Συνεπώς τα εντυπωσιακά μεγέθη δίνουν μια ιδέα για τις πρωτόγνωρες κοινωνικο-οικονομικές και επιστημονικές εξελίξεις που τέθηκαν σε εφαρμογή αλλά ταυτόχρονα προοιωνίζονταν τον όλο και μεγαλύτερο ανταγωνισμό σε όλα τα πεδία: Μεγάλος πόλεμος πατήρ νέου.

Στην κρίσιμη πολιτική συγκυρία του Διχασμού, οπότε η Ελλάδα μετεωριζόταν ανάμεσα στην επιλογή του παλατιού για ουδετερότητα και την ανυπομονησία των φιλελεύθερων δυνάμεων για συστράτευση με τις δυτικο-ευρωπαϊκές δυνάμεις, η ενθουσιώδης περιγραφή του Καναδικού νοσοκομείου, μέσα από τις στήλες της βενιζελικής τότε Εστίας, λειτουργεί έμμεσα υπέρ της συμμετοχής της χώρας στον πόλεμο. Πέρα ωστόσο από τη συγκυριακή σημασία του άρθρου, ο επισκέπτης, που διατηρεί την ανωνυμία του με το αθησαύριστο ψευδώνυμο «Απόδημος», φωτίζει με την αφήγησή του κάποιες από τις πολλαπλές νεοφανείς όψεις του υπερπόντιου Μεγάλου πολέμου. Το δαιδαλώδες στρατόπεδο σκηνών έξω από τη Θεσσαλονίκη, κοντά στο βρετανικό μέτωπο, άδειο προς το παρόν από τραυματίες και νεκρούς, δεν έμοιαζε σε τίποτα με τα συγκαιρινά τους άθλια στρατόπεδα αιχμαλώτων, όπως π.χ. τα περιέγραψε ο Θ. Λασκαρίδης στον Ριζοσπάστη (ανατύπωση: Το φονικό μοιραίο βόλι, Ν. Σαραντάκου επιμ., διάπυρον, 2011). Έτσι η περιγραφή του λειτουργεί μάλλον διαφημιστικά υπέρ του πολέμου με τις Συμμαχικές δυνάμεις και αναγορεύει τον πόλεμο ως κορυφαία στιγμή στην οποία συμπυκνώνονται και επιταχύνονται εξελίξεις που τελικά αναδομούν κοινωνίες ολόκληρες: Η εντυπωσιακή και ορθολογικά οργανωμένη κινητοποίηση του Καναδά –αποικίας τότε– για την υποστήριξη της μητρόπολης Αγγλίας, προϋποθέτει την επιστημονική πρόοδο, την επιταχυνόμενη εκμηχάνιση της βιομηχανίας φαρμάκων, ένδυσης, τροφίμων, ξέχωρα από την πολεμική βιομηχανία, που όλα αυτά μαζί δίνουν μια ιδέα για τη σφαγή που επρόκειτο να ακολουθήσει και στο Ανατολικό μέτωπο.

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ (1)

Προορισμός Σεράγεβο: 28 Ιουνίου 1914

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η δολοφονία του Αρχιδούκα Φερδινάνδου και της συζύγου του Σοφίας στο Σεράγεβο την Κυριακή 28 Ιουνίου 1914 (παλ. ημερ.) έχει καταγραφεί ως αφορμή της έκρηξης του Μεγάλου πολέμου. Στην πραγματικότητα, από το 1908, οπότε η Αυστροουγγαρία προσάρτησε τη Βοσνία Ερζεγοβίνη, το εθνικιστικό ρεύμα οξυνόταν όλο και περισσότερο. Η όξυνση αυτή δεν αποτελούσε παρά μια από τις όψεις του γενικότερου ανταγωνισμού, που κλιμακωνόταν ανάμεσα στις ευρωπαϊκές αποικιοκρατικές δυνάμεις και συμπορευόταν με τον αναβρασμό των εθνικοτήτων στο εσωτερικό της Αυστροουγγαρίας, την ισορροπία των οποίων κατάφερνε ακόμα να διατηρεί ο υπέργηρος αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ (1848-Νοέμβριος 1914).

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ (5)

Εις παραμονάς εκρήξεως Β΄ Βαλκανικού πολέμου

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ενόσω οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των συνασπισμένων βαλκάνιων στον Α΄ πόλεμο σε άλλα μέτωπα είχαν επιτυχή έκβαση και σε άλλα επικρατούσε στασιμότητα, οι διπλωματικές διασκέψεις στα ευρωπαϊκά fora αναλάμβαναν την υλοποίηση της «διανομής» των κατακτημένων εδαφών, με βάση δύο αρκετά γενικές «αρχές», «της Βαλκανικής ισορροπίας» και «των εθνοτήτων»: Τόσο η «βαλκανική ισορροπία», που εξαρτιόταν από την ευρωπαϊκή, όσο και οι εν τω γίγνεσθαι τότε «εθνότητες», αντί να αποτελέσουν εγγύηση των νέων συνόρων, νομιμοποιούσαν μάλλον την επικράτηση των συμφερόντων των ισχυρότερων ευρωπαϊκών/ βαλκανικών πολιτικών δυνάμεων. Δεν είχε άραγε αποδειχθεί ότι κάθε προσπάθεια εθνικοποίησης πληθυσμών της Ευρωπαϊκής Τουρκίας ετίθετο πάραυτα υπό αίρεση και ότι, τελικά, μέσα στο οθωμανικό πλαίσιο καμιά διανομή δεν μπορούσε να θεωρηθεί «ακριβοδίκαιη» κι ακόμα πως (για να θυμηθούμε πάλι τον Χ. Τρικούπη) όποιος θα έπαιρνε τη Μακεδονία, θα μπορούσε να την εθνικοποιήσει;

Εις παραμονάς εκρήξεως του Βαλκανικού ηφαιστείου

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ (4)

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Βασίλης Γεροδήμος, Untitled, 2013,
εγκατάσταση, χαρτόνι και χαρτί, μεταβλητές διαστάσεις

Ο απεσταλμένος της Ακρόπολης δημοσιογράφος Σταμάτιος Σταματίου (1885-1946), γράφει αρκετές «Μακεδονικές επιστολές» από τη Θεσσαλονίκη, το Μοναστήρι [σημ. Bitola] και την Κωνσταντινούπολη στο διάστημα που εντατικοποιούνται οι δια-βαλκανικές συνεννοήσεις και τα μέτωπα πολλαπλασιάζονται: Στο εσωτερικό έχει πρόσφατα ανατραπεί το κίνημα των Νεοτούρκων, αλλά μέλη του στρατιωτικοί συγκρούονται με τους Αλβανούς, ενώ ιταλικά πολεμικά πλοία βομβαρδίζουν τα Δαρδανέλλια. Την εσωτερική οθωμανική αντιπαλότητα κατέγραψε ήδη από το Μοναστήρι στην «επιστολή» του στις 10 Ιουλίου: «διαίρεσιν και χάσμα μέγα μίσους και αλληλοφαγωμάρας ανοίχτηκε μέσα εις τον Τουρκικόν στρατόν, οι αξιωματικοί τρώγονται με λύσσα αναμεταξύ των».

Στην ανταπόκριση που αναδημοσιεύουμε πιο κάτω, ο γνωστός και ως Σταμ. Σταμ. «αυτοδίδακτος γελοιογράφος», με σαφή αίσθηση φυλετικής και πολιτισμικής υπεροχής απέναντι στην οθωμανική Ανατολή αλλά και με ζωντάνια και χιούμορ, αποτυπώνει την έκρυθμη ατμόσφαιρα στην Ευρωπαϊκή Τουρκία: επιδημία χολέρας, που στη συνέχεια θα αποδεκατίσει και τα εμπλεκόμενα στρατεύματα, ανέχεια, διάρρηξη των ανθρώπινων δεσμών, πολυεθνική πορνεία, ξεριζωμένοι άνθρωποι που περιθωριοποιούνται –πραγματικά διαβολοσκορπίσματα.

Εις παραμονάς εκρήξεως του Βαλκανικού ηφαιστείου

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ (3)

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Κλεάνθης Νικολαΐδης (1858-1938), συγγραφέας βιβλίων για τη Μακεδονία, εξέδιδε την εφημ. Διεθνής Ανταπόκρισις με κρατικό «μηνιαίον επιχορήγημα» και ήταν για χρόνια ανταποκριτής της Ακροπόλεως και άλλων εφημερίδων στο Βερολίνο και τη Βιέννη. Από την πρωτεύουσα της Αυστροουγγαρίας, στο προανάκρουσμα της Βαλκανικής σύρραξης, αναλαμβάνει «Μεγάλη πολιτική αποστολή ανά τον Αίμον» με θέμα «Είνε δυνατή η Βαλκανική συνεννόησις;». Καρπός του ταξιδιού του είναι δεκαεπτά κείμενα, συνεντεύξεις και σχόλια, από Βελιγράδι, Σόφια και Κωνσταντινούπολη, που δημοσιεύτηκαν στην εφημ. Ακρόπολις από τις 5 ως τις 28 Απριλίου 1912.

Από τις πρώτες ανταποκρίσεις του, ο Νικολαΐδης με ενθουσιασμό εκφράζεται για τη σύγχρονή του προσπάθεια δια-βαλκανικής «συνεννοήσεως» –θα ευχόταν μάλιστα να εξελιχθεί σε «αδελφοποίησιν»–, την οποία αντιλαμβάνεται «ως ανάγκην επιβαλλομένην υπό της αδηρίτου βίας των πραγμάτων». Στη συνέχεια ωστόσο αντί να αναλύσει τα καθέκαστα της «ανάγκης» και των «πραγμάτων», ανατρέχει στο «κήρυγμα του μάρτυρος» Ρήγα Φεραίου, σύμφωνα με ένα τόπο που από το 19^ο αιώνα επιβιώνει ακόμα σήμερα. Αυτή η φαινομενικά αυτονόητη, αλλά σαφώς ετεροχρονισμένη αναφορά, στην πραγματικότητα, μόνο επιφανειακή σχέση είχε με την κερματισμένη σε αντίπαλα εθνικά κράτη Χερσόνησο, και μάλιστα στη συγκυρία της συνεννόησης από «ανάγκην».

Εις παραμονάς εκρήξεως του Βαλκανικού ηφαιστείου

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ (2)

Εις παραμονάς εκρήξεως του Βαλκανικού ηφαιστείου

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ο σουλτάνος Μεχμέτ Ρεσάτ Ε΄ (1909-1918) επέλεξε να επισκεφθεί το Κόσοβο σε μια τεταμένη βαλκανική και διεθνή συγκυρία. Το «αυτοκρατορικό προσκύνημα» στον τάφο όπου, μετά τη φονική μάχη του 1389, τάφηκαν τα σπλάχνα του σουλτάνου Μουράτ, πριν το λείψανό του μεταφερθεί στην Προύσα, προσλάμβανε έντονη πολιτικο-θρησκευτική σημασία –το προηγούμενο είχε γίνει το 16^ο αιώνα. Στον ελληνικό Τύπο περιγράφτηκε ως «επιβλητική διαδήλωσις του ισλαμισμού, ήτις εγένετο χθες τόσον μεγαλοπρεπώς εν Κοσσυφοπεδίω […και] έθεσε την αρχήν νέου πολιτικού παράγοντος εν τοις Βαλκανίοις. Στην πραγματικότητα, την «αρχή» είχαν κάνει οι εξεγερθέντες Αλβανοί, απαιτώντας εθνική αυτονομία (εκτός από αμνηστία, πολιτική διοίκηση, εκπαιδευτικό έργο και στρατιωτικές συμβάσεις)· η εξέγερση, ωστόσο, με τη σειρά της, έθετε το ζήτημα και της αυτονομίας ή των μεταρρυθμίσεων της Μακεδονίας και συνακόλουθα εκείνο της αναμενόμενης ολοκλήρωσης των βαλκανικών κρατών, τα οποία ανησυχούσαν για την οριοθέτηση της αναδυόμενης αλβανικής πολιτικής οντότητας.

Εις παραμονάς εκρήξεως του Βαλκανικού ηφαιστείου (1911 – 1912)

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ (1)

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Μνήμη Μάρθας Πύλια

Τα Ταξίδια που θα παρουσιάσουμε φέτος πραγματοποιήθηκαν όταν άρχισε να ενεργοποιείται το Βαλκανικό ηφαίστειο, δηλαδή όταν εξελίξεις με αλυσιδωτές επιπτώσεις υπονόμευαν την ενότητα της ευρωπαϊκής Τουρκίας, υποδεικνύοντας συγκεκριμένες προτάσεις για διαμελισμό της: Τα Βαλκάνια βγήκαν από «την κατάψυξη», αρχικά με τη βοσνιακή κρίση (απόπειρα της Ρωσίας να ελέγξει τα Στενά και της Αυστρίας να προσαρτήσει τη Βοσνία) και την ταυτόχρονη αντίδραση στο εσωτερικό, με την εκδήλωση του κινήματος των Νεοτούρκων (Ιούλιος 1908). Η νέα κατάσταση όχι μόνο περιπλέχτηκε, καθώς την ευφορία ακολούθησε απογοήτευση, αλλά συνέβαλε και σε πολιτικούς αναπροσδιορισμούς, τόσο στο εσωτερικό των βαλκανικών κρατών όσο και στο διεθνές πλέγμα σχέσεών τους: Ο Φερδινάνδος τον Οκτώβριο ανακηρύσσει την ανεξαρτησία της Βουλγαρίας, ενώ η Ρωσία, για να τον προσδέσει στο άρμα της, τον κάνει δεκτό με βασιλικές τιμές στην κηδεία του δούκα Βλαδίμηρου τον Φεβρουάριο 1909. Τον Αύγουστο, ο Μεχμέτ Ε΄ διαδέχεται τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ, ενώ στην Ελλάδα εκδηλώνεται το κίνημα στου Γουδή· το 1910 η αλβανική εξέγερση διευρύνεται, πυροδοτώντας εστίες ανάφλεξης στο Μαυροβούνιο, όπου οι εξεγερμένοι έβρισκαν καταφύγιο, αλλά και στα ανατολικότερα βιλαέτια, όπου η αναβαλλόμενη εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων γινόταν απειλητική· η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, ως βαλκανική Αλσατία-Λοραίνη, κορύφωνε το αντι-αυστριακό μένος στη Σερβία αλλά και τη δυσπιστία απέναντι στη Βουλγαρία.

Ταξίδια στα Βαλκάνια (4)

ΤΗΣ  ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Στο προηγούμενο Ταξίδι ο Εβλιγιά, περιέγραψε εμφαντικά τους ορεινούς όγκους και την οικονομική τους σπουδαιότητα, την οποία συχνά υπονομεύει η ληστρική δράση των χαϊντούκων (=κλέφτες/αρματολοί) που έβρισκαν καταφύγιο εκεί. Η αντιπαράθεση, ωστόσο, δεν είναι το μόνο είδος σχέσεων της εξουσίας μαζί τους. Αντίθετα απ’ ό,τι μας έχουν συνηθίσει οι εθνικές ιστοριογραφίες, γνωρίζουμε ότι, εκτός από τη στρατολόγησή τους, αναπτύσσονται συχνά ανάμεσα σ’ αυτούς τους ανυπότακτους και ελεύθερους ληστές και σε οθωμανούς υπαλλήλους μορφές συναίνεσης, εξίσου προβλέψιμες και κανονιστικές.

Εβλιγιά Τσελεμπή (1611-1684): Θεόπνευστα ταξίδια

 

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Στα παρακάτω αποσπάσματα από το Βιβλίο των Ταξιδιών (Seyahatname), ο Εβλιγιά Τσελεμπή, περιγράφοντας το Πέτριτς, στην ουσία αφηγείται μερικούς από τους ιστορικούς και ιδεολογικούς όρους της οθωμανικής κυριαρχίας που αναφέρονται στους ορεινούς όγκους και στην αναπαράστασή τους στην ισλαμική κοσμογονία: Το βουνό, χώρος ευλογημένος από το θεό, έχει αναδειχθεί τώρα ως σπουδαία πηγή πλούτου και απόλαυσης, αλλά και ως χώρος στο μεταίχμιο νομιμότητας και παρανομίας/απειθαρχίας.

Τονίζεται εξαρχής η αναντιστοιχία ανάμεσα στην άσχημη οικονομική κατάσταση της κωμόπολης Πέτριτς και στη σημασία των ορεινών όγκων της Κερκίνης [=Σουλτανίτσα ή Μπέλες], οργανωμένων σε τιμάρια, ζιαμέτ και χας[1], η οποία αποδίδεται στη φυγή των «έντιμων ανθρώπων» λόγω της ληστρικής δράσης των χαϊντούκων.

Ταξίδια στα Βαλκάνια (2)

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Εβλιγιά Τσελεμπή (1611-1684): Θεόπνευστα ταξίδια

2. Ντόλιανη: το «στρατόπεδο των εμπόρων», δεκαετία του 1660

Όπως είναι γνωστό, η ισλαμική οργάνωση του χώρου συνυφαίνεται εξαρχής με το ανατολικό εμπόριο μεγάλων αποστάσεων –ακόμα περισσότερο, η αγορά προβλήθηκε και ως πεδίο του «ιερού πολέμου». Παρά την ανακάλυψη του νέου κόσμου, η οικονομική και γεωπολιτική αυτή διάσταση των εμπορικών σχέσεων μεταξύ Ανατολής-Δύσης όχι μόνο έπαψε να υφίσταται˙ αντίθετα, επιτάθηκε. Ειδικότερα, με την οθωμανική επέκταση –τη «νεκρανάσταση ολόκληρου του Ισλάμ» κατά τον Φ. Μπρωντέλ–, η ισλαμική λογική τόσο της εκμετάλλευσης της γης όσο και του εμπορίου κυριαρχεί και στη συμβολή των δύο Ηπείρων.

Εβλιγιά Τσελεμπή (1611-1684): Θεόπνευστα ταξίδια

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Γεννημένος στην «Ισλάμ-μπολ» (= [Πόλη] άφθονη σε μουσουλμάνους) από μητέρα αμπχάζια και πατέρα από οικογένεια πολεμιστών της Κιουτάχειας (κάποιοι συμμετείχαν στην άλωση της Κωνσταντινούπολης και συνεπώς στην αριστοκρατία της πρωτεύουσας), με σπουδές στη θεολογία (αποστήθιση Κορανίου, κήρυγμα), μουσική, καλλιγραφία κ.ά., ο Εβλιγιά Τσελεμπή, υπάλληλος και μέλος του ιερατείου επί Μουράτ Δ΄, διεκπεραιώνει ποικίλες στρατιωτικές, διπλωματικές και άλλες αποστολές τόσο στο εσωτερικό τής Οθωμανικής αυτοκρατορίας (σπαχής στην εκστρατεία κατά της Βαγδάτης, 1638, παραβρίσκεται στην πολιορκία και κατάληψη του Χάνδακα, 1669 κ.α.) όσο και στο εξωτερικό (γραμματέας της αντιπροσωπείας στη Βιέννη, 1664). Έτσι, γνωρίζει πολλούς τόπους στην απέραντη Αυτοκρατορία και έξω απ’ αυτή, ώστε αυτοπροβάλλεται ως «ταξιδευτής του κόσμου» και μάλιστα με θεόπνευστη έγκριση ήδη από το 1630.