13/1/19

Οι εικόνες του τεύχους προέρχονται από την έκθεση γλυπτών και κατασκευών από τη Συλλογή Έργων Τέχνης Δημήτρη Ιωαννίδη & Πέγκυς Βαγενά που πραγματοποιείται στη Δημοτική Πινακοθήκη Νίκαιας - Αγ. Ι. Ρέντη «Ντίνος Κατσαφάνας» σε συνδιοργάνωση με την Πνευματική Εστία Νίκαιας. Επιμέλεια έκθεσης Μαρία Πούλου. Μέχρι 15/2

Κώστας Αρχναιώτης, Συλλέκτης δακρύων, 1995, σίδερο, πλαστικό, νερό, 78 x 74 x 29 εκ.

Λευκές νύχτες

ΤΗΣ ΕΥΓΕΝΙΑΣ ΚΡΙΤΣΕΦΣΚΑΓΙΑ

ΦΙΟΝΤΟΡ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ, Λευκές νύχτες. Ένα συναισθηματικό ειδύλλιο από το ημερολόγιο ενός ονειροπόλου, μετάφραση από τα ρωσικά-σημειώσεις-επίμετρο Παναγιώτης Λούτας, Εκδόσεις Ερατώ, σελ. 219

Ας ξεκινήσουμε από τον τίτλο. Οι Λευκές νύχτες του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι έχουν δύο υπότιτλους «Συναισθηματικό μυθιστόρημα» και «Από τις αναμνήσεις ενός ονειροπόλου». Η αυθαίρετη αλλαγή τους σε «Συναισθηματικό ειδύλλιο από το ημερολόγιο ενός ονειροπόλου» παραβιάζει την αρχική ιδέα του συγγραφέα, και ένας συγγραφέας του μεγέθους του Ντοστογιέφσκι τίποτα δεν αφήνει στην τύχη, ακόμα και επιμένοντας να αποκαλεί μυθιστόρημα ένα εκτενές διήγημα. Στην προκειμένη περίπτωση ορίζει, ότι το κείμενό του είναι γραμμένο σύμφωνα με τους κανόνες του Συναισθηματισμού, βασιζόμενο, ώς είθισται, σε αναμνήσεις ή ημερολόγιο του ήρωα.
Οι Λευκές νύχτες κλείνουν φέτος τα 170 τους χρόνια: το μυθιστόρημα, γραμμένο το 1848, είναι αρκετά ξεχωριστό και θυμίζει ελάχιστα τα μεγάλα επόμενα αριστουργήματα του Ντοστογιέφσκι. Ιδιαίτερο θέμα, ιδιαίτερη γλώσσα, σχεδόν εύθυμη εικόνα της καλοκαιρινής Πετρούπολης. Μία παράμετρος πάντως παραμένει σταθερή: η ηρωΐδα στις Λευκές νύχτες είναι πολύ πιο δυνατή και ολοκληρωμένη από τον ήρωα, παρά το νεαρό της ηλικίας της. Γι’ αυτό και έχει όνομα –την λένε Νάστινκα– σε αντίθεση με τον ήρωα, που, παρόλο που το μυθιστόρημα γράφτηκε σε πρώτο πρόσωπο –στο δικό του πρόσωπο– αποκαλείται απλά και αόριστα Ονειροπόλος, άνθρωπος χωρίς όνομα και χωρίς ιστορία, ένας μετεωρίτης στη ζωή των άλλων και στη δική του. Γι’ αυτό και οι Λευκές νύχτες προλογίζονται με μια ελαφρώς παραποιημένη φράση από το ποίημα του Ιβάν Τουργκένεφ «Λουλούδι» : «Ή ήταν πλασμένος μόνο// Για να μείνει έστω και για μια στιγμή// δίπλα στην καρδιά σου;» Μπορεί μια φωτεινή στιγμή στη ζωή του ανθρώπου αξίζει όσο ένας αιώνας μιας ανιαρής ύπαρξης, όπως πιστεύουν οι ήρωες της συναισθηματικής και της ρομαντικής λογοτεχνίας κι αργότερα οι συμβολιστές, αλλά πάνω σ’ αυτή τη βάση δεν χτίζεται τίποτα, ούτε καν συνεχίζεται η ζωή.

«Έμαθα να βαδίζω το δρόμο μου...»

Σάββας Χριστόδουλίδης, Χωρίς τίτλο, 1994, μικτή τεχνική (χαρτόνι συσκευασίας, πλαστική διαφάνεια, κλωστή, αντικείμενα), 21 x 34 x 5 ε



ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΝΟΥΤΣΟΥ

Ποιος, πότε και γιατί συνέθεσε το «επίγραμμα» που ακολουθεί, καθώς και την τιτλοφόρηση του παρόντος κειμένου; Δηλαδή,
«Ενθάδε κείτεται ο Πικρός και να τον κλαις, διαβάτη,
έζησε ως Γκόρκι ιμιτασιόν και πέθανε ως Ιστράτι!».
Γράφτηκε από τον Ασημάκη Πανσέληνο (βλ. το βιβλίο του: Τότε που ζούσαμε, 1982,216,228) και δημοσιεύθηκε στο πρώτο τεύχος των Νέων Πρωτοπόρων (Δεκέμβριος 1931) όταν δηλαδή «καθαιρέθηκε» ο Πέτρος Πικρός (=Ιωάννης Γεναρόπουλος, Κων/πολη 1900 – Αθήνα 1956) για να κλείσουν οι Πρωτοπόροι (βλ. τα βιβλία μου: Για το ιστορικό «υπόβαθρο» της λογοτεχνίας [2017:357-362] και Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, τ. Γ΄ [1993] 413-423).
Ως προς τη λογοτεχνική κριτική της κομμμουνιστικής Αριστεράς του Μεσοπολέμου θα μπορούσαν να συνοψισθούν τα εξής (κυρίως με το άρθρο του Π. Πικρού, «Πάνω στη μορφή και το περιεχόμενο της Τέχνης, Πρωτοπόροι, τχ.2, 1931,327-331):
1) Η κοινωνική συνείδηση και τα προϊόντα της πνευματικής ζωής εξηγούνται με την προσφυγή στην «αντικειμενική» κοινωνική θέση των δημιουργών τους. Ο «νομοτελειακός» σύνδεσμος του «εποικοδομήματος» με τη «βάση» αποδεικνύει γιατί οι νέες μορφές της τέχνης προέρχονται από την «οικονομική διάρθρωση» της νέας κοινωνίας.
Οι εκδόσεις νήσος σας καλούν
την Παρασκευή 18 Ιανουαρίου 2018, στις 7.00 μ.μ.
στη Στοά του Βιβλίου (Πεσμαζόγλου 5)
στην παρουσίαση του βιβλίου
της
Τζίνας Πολίτη
Το μυθιστόρημα και οι προϋποθέσεις του. 
Αλλαγές στην εννοιoλογική δομή των μυθιστορημάτων του 18ου και του 19ου αιώνα
Για το βιβλίο θα μιλήσουν:
Βίκυ Ιακώβου (Πανεπιστήμιο Αιγαίου)
Παναγιώτης Πούλος (Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών)
Έλενα Τζελέπη (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας)

Τη συζήτηση θα συντονίσει η Μάρω Γερμανού (Πανεπιστήμιο Αθηνών
)

Εν Εδέμ Εδεσσαίος καλός ποιμ-ένας

Κερασιές ανθίζουν στον ύπνο σας
ξεφυλλίζοντας τις σελίδες του
μεθυστικά αρώματα αξεθύμαστα
σας μυρώνουν

Ωστόσο μη διαβάζετε βράδυ
το Μαύρο Δάσος του Μέσκου
στοιχειώνει
μουγγρίζουν τ΄ αγρίμια του
δεν θα σας αφήσουν να ησυχάσετε
αν δεν έχει περάσει να τα ταΐσει
κοκκινολαίμηδες, σπίνοι, αηδόνια
κι άλλα μεσκόπουλα
μεσάνυχτα κελαηδυσμένα

Όλα τα ΄χει νοιαστεί
στα χειμάδια του
απλώνει τη χούφτα του
και τρέχουνε να πιούνε νερό
ελάφια και λύκοι
νυφίτσες και πέρδικες

Λυπημένος έως θανάτου
που δεν το μπόρεσε
και με τους ανθρώπους
(όμως θα το συνεχίζει... κι απ’ τον ουρανό)

Γιάννης Κουβαράς

Αλλάζει ο κόσμος ή οι άνθρωποι;

Νίκος Σκλαβενίτης, Κογχύλη, 1994, πηλός, 40 x 59 x 28 εκ.


ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

Η Φροσύνη (1966) του Γάλλου Jean Bloch-Michel

Πόσο σκόπιμο είναι να μιλήσει κανείς για έναν συγγραφέα του οποίου τα έργα (αλλά και οι ημέρες) έχουν λησμονηθεί κατ’ αρχάς στη γενέτειρα και τη μητρική του γλώσσα; Το έναυσμα μάς δίνει ο τολμηρός νεοσύστατος εκδοτικός οίκος ΟΚΤΑΝΑ της Θεσσαλονίκης, που μόλις κυκλοφόρησε το διήγημα του Jean Bloch-Michel Frosinia (1966, εκδ. Gallimard), Φροσύνη, στα ελληνικά.
Συστήνοντας τον συγγραφέα, δημοσιογράφο, κριτικό, νομικό και μεταφραστή Jean Bloch-Michel (Παρίσι, 1912–1987), στο ελληνικό κοινό, στεκόμαστε αρχικά σε τρία σημαντικά στοιχεία της ζωής του. Υπήρξε από την αρχή της Αντίστασης ενεργό μέλος της, ανέλαβε τη διεύθυνση (1944-1947) του παράνομου ημερήσιου φύλλου Combat-Le journal de Paris, πιάστηκε αιχμάλωτος και βασανίστηκε την ίδια εποχή με τον θείο του, τον διακεκριμένο ιστορικό Marc Bloch, στο τρομερό φρούριο Montluc της Λυών, από τον διαβόητο «χασάπη» της πόλης, Κλάους Μπάρμπι. Συνδέθηκε στενά για χρόνια και συνεργάστηκε με τον Albert Camus, προλογίζοντας πολλά έργα του (Σκέψεις περί θανατικής ποινής, το 1957, και ο Ξένος, Οι Γάμοι, Η καλή και η ανάποδη, Το καλοκαίρι το 1979). Τέλος, αντιτάχθηκε τόσο θεωρητικά όσο και έμπρακτα στους λογοτεχνικούς πειραματισμούς του πολύ-προβεβλημένου μεταπολεμικά Νέου Μυθιστορήματος, υπερασπιζόμενος τη μακρά ευρωπαϊκή παράδοση του ρεαλισμού.

Μυθιστόρημα-χρονικό

ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΜΠΟΥΡΑ

ΚΩΣΤΑΣ ΑΚΡΙΒΟΣ, Γάλα μαγνησίας, μυθιστόρημα, εκδόσεις Μεταίχμιο, σελ. 312

Σε δίσημη ανάγνωση ο τίτλος, αφού δεν χρησιμοποιείται κυριολεκτικά αλλά μεταφορικά κι ενδεχομένως ειρωνικά. Δεν πρόκειται για το πλούσιο σε μαγνήσιο γάλα που λαμβάνουν οι πάσχοντες από έλκος αλλά για το γάλα που μοιραζόταν στα μειράκια και στους εφήβους του οικοτροφείου του Νομού Μαγνησίας.
Μία ελεγεία για την εφηβεία, με στοιχεία αστυνομικού μυθιστορήματος και υπερχειλίζουσα ποιητική πρόζα, που αποφεύγει όμως και το μελοδραματικό και το ρομαντικό, χάρη στο σαρκασμό, στον υφέρποντα ερωτισμό και στην πανταχού παρούσα απομυθοποιητική, ανατρεπτική ειρωνεία, που μαζί με μια προσεκτική έγνοια για το «πολιτικώς ορθόν» δίνουν σε αυτό το αφήγημα μια ανάγλυφη διάσταση, αφού φωτίζονται κι οι αντιθετικές πλευρές με ίσο δικαίωμα κατανομής.
Τα ιστορικά γεγονότα (η τουρκική εισβολή στην Κύπρο, η πτώση της Χούντας κι η Μεταπολίτευση) περνούν βέβαια σε δεύτερο πλάνο, επηρεάζουν όμως τον μικρόκοσμο των αντι-ηρώων που είναι τόσο αληθοφανείς και κυνικοί έτσι ώστε να μοιάζουν σαν αντεστραμμένοι ενήλικες. Ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής δίνει τη θέση του σε τριτοπρόσωπο παντογνώστη αφηγητή μόνο στα δύο κεφάλαια που αφορούν την ανάκριση (13 Ιουνίου, πρωί, και 13 Ιουνίου, μεσημέρι). Αμέσως μετά πηδάμε «Χρόνια μετά» όπου ο ομιλών και αφηγούμενος γίνεται προφανώς παραλλαγμένη μάσκα του συγγραφέα Κώστα Ακρίβου, αφού κι αυτός είναι συγγραφέας και μάλιστα μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων.

Το παιδί ως γονιός του επιστήμονα

Φιλοσοφούμεν γαρ

Παναγιώτης Λιναρδάκης, Χωρίς τίτλο, 1998, μικτή τεχνική, 61 x 13 x 10 εκ.




ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΚΑΡΕΛΑ

Στην μεθοδολογία και φιλοσοφία των επιστημών χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «πρόοδος» ως αναφορά στην επιστημονική ανάπτυξη. Η ίδια λέξη χρησιμοποιείται και στην διδακτική των επιστημών, και αυτό δεν είναι τυχαίο. Βασισμένοι στην υπόθεση μίας συνέχειας ανάμεσα στη δουλειά του επιστήμονα που ανακαλύπτει κάτι καινούριο και του μαθητή που επίσης ανακαλύπτει μαθαίνοντας, οι γνωσιακοί ψυχολόγοι και παιδαγωγοί προεκτείνουν  φιλοσοφικες θεωρίες όπως αυτές των Kuhn, Lakatos, Popper στην εκπαίδευση. Η γενιά ερευνητών που ήταν κάποτε φοιτητές του Thomas Kuhn, όπως η H. Andersen, S. Carey και N. Nersessian, έχει εγκαινιάσει τον διεπιστημονικό χώρο των γνωσιακών επιστημών όπου γίνονται οι περισσότερες έρευνες για την εννοιολογική αλλαγή ή τροποποίηση στην εκπαίδευση. Η «υπόθεση της συνέχειας», θεμελιώδης για τις γνωσιακές επιστήμες, εκφράζεται έτσι από την N. Nersessian:
«Η υπαινισσόμενη προϋπόθεση είναι ότι οι τρόποι επίλυσης προβλημάτων που αναπτύχθηκαν είναι πολύ εξελιγμένες και λεπτές απόρροιες των καθημερινών συλλογισμών και αντιλήψεων».

Ο πυρήνας του νοήματος

Μιλάω σημαίνει έχω ακούσει.

Μέσα στον ύπνο μου άκουσα
Θα ’μουν ακόμη αγέννητος                        
Την έκρηξη του αλφαβήτου που έσπερνε
Τα πύρινα κομμάτια
Ενός πυρήνα νοήματος,
Ν’ ανάβουν γύρω εκατοντάδες                                             
Γαλαξίες με λέξεις.
Κι όσο μιλάω ακούγοντας
Μια γλώσσα ξένη όλο γυαλιά
Θρυμματισμένα, σκέφτομαι
Ποιο μπορεί να ’ταν το κρυμμένο νόημα
Του ακέραιου πυρήνα –


Ή μήπως η ίδια η έκρηξη       

Να υπήρξε απ’ την αρχή

         Ο αληθινός πυρήνας
         Όλων των νοημάτων;

Αντώνης Φωστιέρης

Μια επαναφορά στην Αρχή

Σταύρος Μπονάτσος, Χωρίς τίτλο, 1984, πολυστερίνη, υαλοβάμβακας, πλαστικά αντικείμενα, 30 x 40 x 8 εκ.





ΤΗΣ ΒΕΡΟΝΙΚΗΣ ΔΑΛΑΚΟΥΡΑ

ΜΑΞΙΜΟΥ ΟΣΥΡΟΥ, Οι φίλοι που με ακούν, ποιήματα, εκδόσεις Τύρφη, σελ. 48

Δεν είναι τυχαίο που, όπως είθισται σε ένα καινούργιο βιβλίο, δεν αναγράφονται τα προηγούμενα, στο τελευταίο εκδιδόμενο έργο του ποιητή Μάξιμου Οσύρου. Η εξαιρετική έκδοση σε πολυτονικό και με πρωτότυπο εξώφυλλο, σε σχέδιο ανωνύμου, των Εκδόσεων Τύρφη, ακολουθεί  τη θέση του δημιουργού του συμβαδίζοντας με την στάση που χαρακτηρίζει την πορεία μιας ολόκληρης ζωής. Ποιητής που εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του ΄80, ο Οσύρος παραμένει άγνωστος στο ευρύ κοινό των αναγνωστών της ποίησης· παρ’όλ’αυτά, έχοντας  λίγους αλλά παθιασμένους συμπορευτές, «ομότεχνους» και αναγνώστες, αποτελεί για τα ελληνικά γράμματα μια περίπτωση μοναδική ως προς το περιεχόμενο της ποίησής του.
Έχοντας κατακτήσει ένα απόλυτα προσωπικό τρόπο γραφής, ο ερμητικά κλειστός και δυσνόητος στην πρώτη ανάγνωση ποιητής κατορθώνει να γίνει προσιτός και κατανοητός ανοίγοντας διάπλατα τη θύρα ψυχής και έργου σε όποιον επιθυμεί να τον   προσεγγίσει. Ποιητής για απαιτητικούς αναγνώστες; Δημιουργός που προσφέρει σε όσους επιμένουν να γνωρίσουν τον εαυτό και την πάλη του με τη μορφή; Ναι. Αλλά και ποιητής που απευθύνεται στους φίλους οι οποίοι έστω αναγνωρίζουν αυτον τον αγώνα και αποδέχονται το τίμημα της επαναφοράς του Χρόνου.