Για τη Μάρθα Πύλια

Με αφορμή την επέτειο τριών χρόνων από τον θάνατο της Μάρθας Πύλια δημοσιεύτηκε στις «Αναγνώσεις» της Αυγής (7.3.2016) ένα κείμενο του Κώστα Βούλγαρη, στο οποίο μεταξύ άλλων ο συντάκτης άφησε ανοικτό έναν προβληματισμό περί «εκδοτικής σιωπής» της ιστορικού. Για να μην μείνει αναπάντητο το ερώτημα από τη σκοπιά των ιστορικών θα θέλαμε να θυμίσουμε τα εξής. Παρά τη διεύρυνση των ενδιαφερόντων της προς τη δημόσια ιστορία, την οποία υπηρέτησε κατά τον επιστημονικότερο δυνατό τρόπο μέσα από τα ένθετα των «Αναγνώσεων» της Αυγής, η Μάρθα δεν έπαψε ποτέ να αισθάνεται μέλος της κοινότητας των ιστορικών και να διατηρεί επαφή με τον δάσκαλό της και δάσκαλο πολλών από μας Σπύρο Ασδραχά. Η κοινότητα των ιστορικών, από την πλευρά της, τίμησε τη συμβολή της στην ιστορική έρευνα με την έκδοση ενός αφιερώματος στο περιοδικό Τα Ιστορικά (Δεκέμβριος 2013) με θέμα το αντικείμενο της διατριβής της, τις αυθεντίες. Μ’όλο που η Μάρθα είχε επεκτείνει τον κύκλο γνωριμιών της και σε άλλα περιβάλλοντα, δεν έπαψε ποτέ να ενδιαφέρεται για την επικοινωνία με τους ιστορικούς, η δε επιθυμία της να εκδώσει τη διατριβή της στα ελληνικά και να συνεχίσει την έρευνα προς την ίδια κατεύθυνση, δηλαδή τους τοπικούς άρχοντες της Πελοποννήσου, παρέμενε έντονη, όπως δείχνει και η μετέπειτα συγγραφική και ερευνητική δραστηριότητά της. Το γεγονός ότι η επιθυμία της αυτή δεν πραγματοποιήθηκε όσο ζούσε οφείλεται τόσο στα διδακτικά και διοικητικά της καθήκοντα που της απορροφούσαν ενέργεια και χρόνο, όσο και στη συμμετοχή της στη συντακτική ομάδα των «Αναγνώσεων», στην οποία αφιερώθηκε πολύ περισσότερο μετά την ασθένειά της, βρίσκοντας στην επικοινωνία με το ευρύτερο κοινό μια ψυχική διέξοδο που την έβγαζε από τη μοναχικότητα και την εσωστρέφεια την οποία απαιτεί συχνά το επάγγελμα του ιστορικού, ιδίως στη φάση της συγγραφής και της έκδοσης. Από την άλλη πλευρά, η συγκυρία της οικονομικής κρίσης δεν διευκόλυνε την ευόδωση των εκδοτικών εγχειρημάτων. Αντί να αναζητούμε κάποια υποθετική ενδόμυχη και ηθελημένη «εκδοτική σιωπή του ιστορικού» που «κάτι έψαχνε», εκείνο που θα έπρεπε να μας απασχολεί είναι η εύρεση τρόπων έκδοσης του ιστορικού έργου της Μάρθας Πύλια που παραμένει εδώ και καιρό στα συρτάρια μας. Αυτό που η Μάρθα έψαχνε το είχε βρει στην ερευνητική, διδακτική και πολυποίκιλη ενασχόλησή της με το αγαπημένο της αντικείμενο: την ιστορία. Ασφαλώς, όπως και σε κάθε αντικείμενο, πάντοτε υπάρχουν προβληματισμοί γύρω από τις πραγματικές και τις ιδεατές συνθήκες πραγμάτωσής του, κάτι που βασανίζει όλους τους ιστορικούς.

Ελευθερία Ζέη, Τμήμα Ιστορίας & Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Αλεξάνδρα Σφοίνη, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών - ΕΙΕ

Μάρθα Πύλια

Ένας αφιερωματικός τόμος, τρία χρόνια από τον θάνατό της

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Προλογικό σημείωμα κοσμήτορα Προλογικό σημείωμα προέδρου και επιτροπής επιμέλειας
Βιογραφικά στοιχεία και εργογραφία της Μάρθας Πύλια
Ελισάβετ Αρσενίου Η αφηγηματική ετερότητα στη μεταπολεμική πεζογραφία: Αποστολίδης, Λυμπεράκη, Κοτζιάς, Πλασκοβίτης, Ταχτσής, Σχινάς
Πασχάλης Βαλσαμίδης Αντιπρόσωποι της Μητροπόλεως Δέρκων στις πατριαρχικές εκλογές (1867-1921)
Μανόλης Γ. Βαρβούνης Λαογραφικά αστικών δρόμων
Κώστας Βούλγαρης Λογοτεχνία, ιστορία και αφήγηση
Κώστας Γαβρόγλου Οι (ενδεχομενικές) ιστορίες των επιστημών
Μαρία Δημάση Θάνατος και αποχωρισμός στο Görele. Αφηγηματικός χρονοτόπος και διαμορφούμενες ταυτότητες στο κατά περίπτωση κοινωνικο-πολιτισμικό συγκείμενο
Χαρίκλεια Grace Ιωαννίδου Η θυσία των άλλων
Παναγιώτης Γ. Κριμπάς Η νομική θέση της ελληνικής γλώσσας στην ανώτατη εκπαίδευση και η χρήση της ελληνικής ορολογίας στην επιστήμη και την τεχνολογία: η σημερινή (2013) πραγματικότητα στην Ελλάδα
Αγγελική Κωνσταντακοπούλου Μεσοπολεμικές αναπαραστάσεις του οθωμανικού παρελθόντος. Η «μεταβυζαντινή» στροφή στην Ελλάδα και τη Ρουμανία
Dimitrios Mantzilas Latin Translations of Greek Medical Texts
Δήμητρα Μαρκάτη Η συμβολή των μικρών ιστοριών στην εκμάθηση της τουρκικής γλώσσας: παραγωγή και κατανόηση προφορικού λόγου
Νίκος Μαυρέλος Το αινιγματικό στοιχείο και η "αστυνομική" πλοκή σε προδρομική μορφή: Φιλοθέου Πάρεργα (1716) του Ν. Μαυροκορδάτου
Γιώργος Μερτίκας Φύση και κυριαρχία
Ιωάννης Μπακιρτζής Η Θράκη του Μεσοπολέμου - Στοιχεία για την Κοινωνία και την Οικονομία της Γενικής Διοίκησης, στις αρχές της δεκαετίας του ’30, μέσα από επίσημα κείμενα της εποχής
Αχμέτ Νιζάμ Το Αναγνωστικό βιβλίο: Ελληνόπουλα της Γ΄ Δημοτικού (1939-1947). Διαφοροποιήσεις στην έκδοση για τους μουσουλμάνους μαθητές της Θράκης
Ιωάννα Ν. Παπαδοπούλου Τα «φτερά» του Έρωτα (Α.Π. 15.24)
Αλέξανδρος Παπάζογλου «Πώς οι πρόσφυγες δημιουργούσι πρόσφυγας»: Η εθνολογική σύσταση χωριών της Ανατολικής Θράκης μέσα από δημοσιεύματα του ημερήσιου τύπου του τέλους του 19ου αιώνα
Άλκης Ρήγος Το κοινωνικό-πολιτικό πρόταγμα του 1821. Η κατάληξη και η χρήση του
Μανόλης Γ. Σέργης George Divine Treloar: ο αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών και η προσφορά του στην αποκατάσταση των ελλήνων προσφύγων στη Θράκη (1923-1926)
Πέτρος-Ιωσήφ Στανγκανέλλης Για μια εναργή (ανα)παράσταση Σχόλιο πάνω σε ένα δοκίμιο του Carlo Ginzburg
Δημοσθένης Στρατηγόπουλος Τὸ Μαρτύριο τοῦ νεομάρτυρα Ζαχαρία στὴν Πάτρα. Ἀπὸ τὸ χειρόγραφο στὸ ἔντυπο
Μαρία Τζιάτζη Παρατηρήσεις στο ποίημα του Μιχαήλ Χωνιάτη «Εἰς τὴν Σταύρωσιν»
Παναγιώτα Τζιβάρα Οἱ ἀναφορές ἑνός βενετοῦ βάιλου τῆς Κωνσταντινούπολης τόν 18ο αἰώνα: τό χειρόγραφο ΕΒΕ 1647
Κωνσταντίνος Κ. Χατζόπουλος Η ενσωμάτωση της Θράκης στην Ελλάδα
Κώστας Χριστόπουλος Εθνοκεντρικές αφηγήσεις του «νηφάλιου» ελληνικού μοντερνισμού: Μία εισαγωγή

Μια τόσο αισθητή παρουσία

Βιογραφικά στοιχεία της Μάρθας Πύλια

Η Μάρθα χάθηκε δρασκελώντας τη μέση της στράτας της ζωής…

(Σπύρος Ασδραχάς, «Αναγνώσεις», 28/12/2012)

Η Μάρθα Πύλια γεννήθηκε (3 Νοεμβρίου 1959) και μεγάλωσε στον Κορυδαλλό Αττικής, απ’ το Λύκειο Θηλέων του οποίου πήρε το απολυτήριό της (1977). Εκεί έζησε τη Μεταπολίτευση, όπου δραστηριοποιήθηκε πολιτικά και διαμορφώθηκε πολιτισμικά μετέχοντας στην ανανεωτική αριστερά.

1982: πτυχιούχος του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης της Παντείου Ανωτάτης Σχολής Πολιτικών Επιστημών. 2001: διδακτορικό δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο Paris I - Panthéon - Sorbonne, Τμήμα Ανθρωπιστικών Επιστημών με τον βαθμό: «Très Honorable anec les felicitations du jury” (Με ιδιαίτερη διάκριση και τα συγχαρητήρια της επιτροπής). Θέμα: Les notables moréotes, fin du XVILLe début du XIXe siècle: fonctions et comportements (Οι μοραΐτες τοπικοί άρχοντες κατά το τέλος του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα: λειτουργίες και συμπεριφορές). Επιβλέπων καθηγητής: Σπύρος Ασδραχάς (Paris I), Επιτροπή: Μ. Aymard (E.H.E.S.S.), P. Dumont, (Université de Strasbourg, Directeur de l’Institut Français des Etudes Anatoliennes d’Istanbul), Κ. Βεργόπουλος (Paris VIII), Γ. Σ. Πρεβελάκης (Paris I)

Δημοσιεύματα της Μάρθα Πύλια στις «Αναγνώσεις»

«Τα κείμενά της στις‘Αναγνώσεις’, τα αφιερώματα που τακτικά οργάνωνε στις σελίδες μας, και κυρίως το ετήσιο αφιέρωμα ‘Διαδρομές εθνικού προσδιορισμού’, που για συναπτά έτη συνέτασσε την 25η Μαρτίου, συνιστούν ένα περίβλεπτο σώμα έργου δημόσιας ιστορίας, εφαρμοσμένης, πολύπλευρης και ενταγμένης μέσα στο ιστορικό παρόν, χωρίς εκπτώσεις επιστημονικής ή ιδεολογικής τάξης, πάντα με ακρίβεια και εγκυρότητα, που βέβαια προϋπέθεταν δουλειά και επιμέλεια μηνών.»

Η σύνταξη των «Αναγνώσεων» (28/12/12)

1. «Παγωμένη πολιτεία», βιβλιοκρισία στο βιβλίο του Μίμη Σουλιώτη (επιλογή κειμένων), Φλώρινα, Αθήνα 2002 (23/2/03)

2. «Νησιώτικες ιστορίες», βιβλιοκρισία στο βιβλίο του Παντελή Μιχαηλίδη, Η πριγκίπισσα του Ροξάδου, Θεσσαλονίκη 2003 (27/7/04)

3. «Dilexit Veritatem», Συνοπτική εργογραφία και νεκρολογία του Φίλιππου Ηλιού (14/3/2004)

http://193.218.80.70/cgi-bin/hwebpressrem.exe?-A=348885&-w=ΜΑΡΘΑ_ΠΥΛΙΑ_&-V=hpress_int&-P

4. «Τα αρβανίτικο τραγούδια», βιβλιοκρισία για τα παρακάτω βιβλία: ΤΙΤΟΣ Π. ΓΙΟΧΑΛΑΣ, Άνδρος, Αρβανίτες και Αρβανίτικα, Πατάκης, Αθήνα 2000, και φωτογραφικό λεύκωμα, ΤΙΤΟΣ Π. ΓΙΟΧΑΛΑΣ, Εύβοια, Τα Αρβανίτικα, Πατάκης, Αθήνα 2002, φωτογραφικό λεύκωμα, και cd με αρβανίτικα κείμενα και τραγούδια, ΘΑΝΑΣΗΣ ΜΩΡΑΪΤΗΣ, Ανθολογία αρβανίτικων τραγουδιών της Ελλάδας. Καταγραφή σε νότες με ιστορικές, γλωσσολογικές, μουσικολογικές, προσωδιακές και μετρικές αναλύσεις, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 2002, και cd με όλα τα τραγούδια. (10/4/2004)

Για την Μάρθα Πύλια

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΒΟΥΛΓΑΡΗ

Μιλώντας για την Μάρθα Πύλια, οφείλω να αναφερθώ στα κείμενά της στις «Αναγνώσεις», στα αφιερώματα που τακτικά οργάνωνε στις σελίδες μας, στο μοναδικό στο δημόσιο χώρο, και μάλιστα από τις σελίδες μιας εφημερίδας, πολυσέλιδο αφιέρωμα στο μειονοτικό της Θράκης (27/09/2009), στο ετήσιο αφιέρωμα «Διαδρομές εθνικού προσδιορισμού», που για οκτώ συναπτά έτη συνέτασσε την 25η Μαρτίου, στο επίσης πολυσέλιδο αφιέρωμα για τους πολιτικούς εξόριστους την περίοδο της χούντας, και σε άλλα πολλά, αφιερώματα και κείμενα, που συνιστούν ένα περίβλεπτο σώμα έργου δημόσιας ιστορίας, εφαρμοσμένης, πολύπλευρης και ενταγμένης μέσα στο ιστορικό παρόν, χωρίς εκπτώσεις επιστημονικής ή ιδεολογικής τάξης, πάντα με ακρίβεια και εγκυρότητα, που βέβαια προϋπέθεταν δουλειά και επιμέλεια μηνών.

Αν επικεντρώσουμε όμως περισσότερο στο επιστημονικό της αντικείμενο, εύκολα μπορεί να διαπιστώσει κανείς, ανατρέχοντας στα αφιερώματα που επιμελήθηκε κάθε 25^η Μαρτίου, ότι στον πυρήνα τους δεν είχαν το ίδιο το «γεγονός» της επανάστασης του 1821, αλλά προσπαθούσαν, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, να φέρουν στο φως της δημοσιότητας θραύσματα μιας παρελθούσης συνολικής κοινωνικής πραγματικότητας. Έτσι, η νοητή γραμμή,  που συνδέει τα δεκάδες κείμενα των αφιερωμάτων της κάθε 25^η Μαρτίου, βρίσκεται σκοπίμως σε αντίθεση με  μια εικόνα περί της επανάστασης, πλασμένη από σχολικά αναγνώσματα και τον κυρίαρχο λόγο. Μια νοητή γραμμή η οποία εμμένει ακριβώς πέρα από την εθνωφελή ρητορική, περί ηρώων και ενδόξων μαχών σε μια μεγεθυμένη κι αποκομμένη στιγμή. Βρίσκεται σε αντιπαράθεση με τούτη τη «μαγική» εικόνα, εφόσον κάθε ιστορική συγκυρία, όσο «εξαιρετική» ή «μοναδική» κι αν φαντάζει, είναι γέννημα πολλών χρονικοτήτων, πολλών εποχών, οι οποίες, εκ των υστέρων και δι' αυτής τής (φαινομενικά) μη «κανονικής» στιγμής νοηματοδοτούνται, παράγοντας μια τομή στο ιστορικό συνεχές.

Μια τόσο αισθητή παρουσία!

Συνηθίζεται οι συνάδελφοι να επαινούν συναδέλφους για το επιστημονικό έργο και την ακαδημαϊκή τους δράση, και θα μπορούσα να το κάνω, γιατί εκτιμούσα τη Μάρθα Πύλια και ως επιστήμονα και ως συνάδελφο. Συζητούσαμε μαζί για την Οθωμανική Αυτοκρατορία ή για τα μαθήματά μας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και για την εν γένει ακαδημαϊκή δράση μας. Χαίρομαι που άλλοι με πρόλαβαν και της αφιέρωσαν πολύ ωραία κείμενα. Ωστόσο, η παρουσία της ήταν δύσκολο να αφήσει την απουσία της να επικρατήσει και να γεννηθεί λόγος αποχαιρετιστήριος εκείνες τις μέρες. Ο λόγος για τον γράφοντα είναι ένας: η έλλειψη δεν αφορά μόνο ή τόσο στην επιστημονική, διδακτική ή συνδικαλιστική δράση της, αλλά σε κάτι απλούστερο και εν τέλει πιο ανθρώπινο και πιο ουσιαστικό. Απουσιάζει η φίλη, ο άνθρωπος με την εξαιρετική δύναμη, που πάλεψε για τη ζωή με τον ίδιο εχθρό δύο φορές και το συζητούσαμε στο σπίτι ή στο τηλέφωνο σαν να ήταν ένα απλό καθημερινό θέμα. Αφού είχε νικήσει την πρώτη φορά, κάποια στιγμή της είπαν κάποιες κυρίες πως έχει ρυτίδες στο πρόσωπο και πρέπει να προσέξει να μη φαίνεται πως γερνάει. Η Μάρθα τους απάντησε απλά: “Χαίρομαι που ζω για να δω τις ρυτίδες μου”. Ομοίως και λίγο πριν φύγει έλεγε: “Δεν θα πάθω και κατάθλιψη που μπορεί να μη νικήσω! Θα το παλέψω και ό,τι γίνει!”.

Η παρουσία σου δύσκολα θα μας εγκαταλείψει, Μαρθάκι!

Νίκος Μαυρέλος

Μάρθα Πύλια (1959-2012)

Η Μάρθα μάς άφησε. Στα πενήντα τρία της χρόνια, η ιστορικός των «Αναγνώσεων», η φίλη, η συντρόφισσα, η σημαίνουσα παρουσία, έφυγε για το τελευταίο της ταξίδι, αφού έδωσε την άνιση και μακρόσυρτη μάχη με τον καρκίνο, με τον τρόπο που μόνο αυτή ήξερε: με παροιμιώδη μαχητικότητα, αισιοδοξία, χειραφέτηση από τον ίδιο τον θάνατο.

Γεννήθηκε και μεγάλωσε στον Κορυδαλλό, εκεί έζησε τη Μεταπολίτευση και τέλειωσε το Γυμνάσιο, όπου εντάχθηκε στη ΔΗΜΑΚ, μαθητική παράταξη του «Ρήγα Φεραίου». Σπούδασε στην Πάντειο, και μετά στη Σορβόννη, Οθωμανική Ιστορία, με δάσκαλο τον Σπύρο Ασδραχά, καθώς και Οθωμανική και Τούρκικη Γλώσσα, στο Παρίσι και την Κωνσταντινούπολη.

Μόλις άρχιζε η πανεπιστημιακή διαδρομή της ως καθηγήτριας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, ενεπλάκη στη μάχη της ζωής και του θανάτου. Αλλά αντί να κλειστεί, να περιοριστεί στα στοιχειώδη, ανοίχθηκε σε όσα θεωρούσε σημαντικά: συμμετείχε στη συντακτική ομάδα των «Αναγνώσεων», από το 2004 μέχρι σήμερα, πρωταγωνίστησε στο σύλλογο διδασκόντων του πανεπιστημίου της ως μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου, εξελέγη με τη «Συσπείρωση» στη Διοικούσα Επιτροπή της ΠΟΣΔΕΠ, ασχολήθηκε ενεργά με το μειονοτικό της Θράκης και μετείχε πολιτικά στην τοπική κοινωνία της Ροδόπης, όπου ήταν και υποψήφια βουλευτής με τον ΣΥΡΙΖΑ, στις εκλογές του 2009, ενώ μέχρι τον θάνατό της ήταν μέλος του Δ. Σ. των Φίλων των ΑΣΚΙ. Ταυτόχρονα, έδινε επίσης παροιμιώδεις, καθημερινές μάχες για μια ουσιαστικά δημοκρατική λειτουργία του πανεπιστημίου της, απέναντι σε κάθε λογής συμφέροντα και εξουσίες, ενώ παράλληλα συμμετείχε σε επιστημονικά συνέδρια, καθώς και στη συντακτική επιτροπή του περιοδικού «Τα Ιστορικά».

Τα κείμενά της στις «Αναγνώσεις», τα αφιερώματα που τακτικά οργάνωνε στις σελίδες μας, και κυρίως το ετήσιο αφιέρωμα «Διαδρομές εθνικού προσδιορισμού», που για οκτώ συναπτά έτη συνέτασσε την 25η Μαρτίου, συνιστούν ένα περίβλεπτο σώμα έργου δημόσιας ιστορίας, εφαρμοσμένης, πολύπλευρης και ενταγμένης μέσα στο ιστορικό παρόν, χωρίς εκπτώσεις επιστημονικής ή ιδεολογικής τάξης, πάντα με ακρίβεια και εγκυρότητα, που βέβαια προϋπέθεταν δουλειά και επιμέλεια μηνών.

Τη δημόσια, την κοινωνική και την προσωπική παρουσία της ως γυναίκα, τη βάσιζε στη διεκδίκηση της απόλυτης ισοτιμίας, εν τοις πράγμασι και εν έργω, καθ’ ότι φανατική του ορθού λόγου. Ήταν αυστηρή και απαιτητική με τους άλλους, περισσότερο όμως με τον εαυτό της. Ακόμη και στα πιο δύσκολα, είχε ως όπλο της εκείνο το μοναδικό, καυστικό χιούμορ της. Γι’ αυτό, τα λυρικά δεν της ταιριάζουν ετούτη την ώρα, όσο και να μας πνίγει η λύπη και η θλίψη, όσο και να μας πονά η απουσία της.

Αντίο Μάρθα μας.

Η σύνταξη των «Αναγνώσεων»

Μάρθα Πύλια

Είναι επώδυνο για τον γονιό να σταυρώνει τη γη για να θάψει τα παιδιά του. Επώδυνο για τον δάσκαλο που έχει μακροημερεύσει να του έρχονται τα απόφωνα κάποιων που χρόνια τώρα θήτεψαν κοντά του. Για μένα με την απώλεια της Μάρθας Πύλια το κακό τρίτωσε. Προηγήθηκαν η Ευτυχία Κοσμάτου και η Μαρία Τσικαλουδάκη. Και οι τρεις τους είχαν την ιδιοπροσωπία τους και τα ενδιαφέροντά τους, διασταυρώθηκαν χωρίς να ταυτισθούν: έφτιαξαν συνάλληλους κύκλους. Η Μάρθα Πύλια έχτισε από μόνη της τη ζωή της. Όταν την πρωτογνώρισα στο Παρίσι τα ιστορικά της εφόδια ήταν ελάχιστα, ίσως με κέντρο τη σύντομη ιστορία του Νίκου Σβορώνου.

Θητεύοντας κοντά στους ειδικούς στο Παρίσι, τα λίγα οικογενειακά της τούρκικα εδραιώθηκαν και σύντομα μπορούσε να διαβάσει τα οσμανλήδικα. Από τις γενικότητες πέρασε στα ειδικά θέματα για να την οδηγήσουν σε περιχαρακωμένες γενικεύσεις. Έδρασμα και εφαλτήριό της τα γραπτά του Ρήγα Παλαμήδη. Δεν την οδήγησαν σε μια βιογραφία, αλλά στην ανάδειξη ενός κοινωνικού και οικονομικού τύπου, των notables όπως τους χαρακτηρίζει στη διδακτορική της διατριβή (Παρίσι 2001). Τα ίδια τεκμήρια την έφεραν στην αποτύπωση του καλλιεργούμενου και οικούμενου χώρου. Πρόκειται φυσικά για περιοχές της Πελοποννήσου. Προχώρησε έτσι σε μία ιστορία των συμπεριφορών και των νοοτροπιών. Η όλο και αυξανόμενη ευρυμάθεια-της της άνοιγε τα παραμελημένα ως μια στιγμή πεδία της ιστοριογραφίας. Από τη συμβαντολογία αναγόταν σε μια ιστορία με ανθρωπολογικό βλέμμα.

Από το 1821 στο 2012

«Σήμερα, που ζούμε μια πρωτοφανή και παράδοξη υποχώρηση των νεωτερικών κεκτημένων, επανέρχεται επιτακτικά η εκ νέου απαίτησή τους. Μετά τις κατακλυσμιαίες ανακατατάξεις που επέβαλε σε παγκόσμια κλίμακα η κατάρρευση των καθεστώτων του ‘υπαρκτού’, μετά δηλαδή τη συνακόλουθη απόλυτη κυριαρχία των αγορών πάνω στους λαούς και στις μέχρι τώρα πειθήνιες ηγεσίες τους, επανέρχεται εκ νέου η απαίτηση για τα ίδια πολιτικά προτάγματα που έθεσε ο ευρωπαϊκός διαφωτισμός και θεσμοθέτησαν δυο αιώνες διεκδικήσεων. Το γεγονός αυτό αποτελεί τη μόνη, αλλά εξαιρετικά ισχυρή, υπαρξιακή και νοηματική συνάφεια που συνδέει σαν αλυσίδα το τότε με το τώρα.»

Από τον πρόλογο της Μάρθα Πύλια στο βιβλίο

Επιθανάτιο

Ένα ποίημα για τη Μάρθα

Όταν πεθαίνει μία φίλη

μπορεί να σκεφτείς πόσο δική σου ήταν και πόσο ξένη

-πράγμα, βεβαίως, πολύ δραματικό-

πόσα πέρασε ή

πόσα πρόσφερε

-πράγμα διδακτικό-

αλλά μπορείς

να σκεφτείς

μόνο

αυτή

-θεϊκό.

Ελισάβετ Αρσενίου

Για τη Μάρθα

Τη Μάρθα τη γνώρισα στα τέλη της δεκαετίας του ’70, όταν πρωτοετής φοιτήτρια στην Πάντειο παρακολουθούσε με ευμένεια τις δραστηριότητες του «Δημοκρατικού Αγώνα», της φοιτητικής παράταξης στην οποία ενεργοποιούνταν τα μέλη του «Ρήγα Φεραίου». Για ένταξη, ούτε λόγος. Παραήταν ανεξάρτητη για να συγκατανεύσει μεμιάς σε οποιοδήποτε σχήμα. Τη θυμάμαι να μας παρακολουθεί με εκείνο το χαμόγελο που φώτιζε τα μάτια της και το οποίο δεν μπορούσες να καταλάβεις αν ήταν χαμόγελο συγκατάβασης ή επιδοκιμασίας. Σκληρό καρύδι.

Μετά, ήρθαν τα παρισινά χρόνια. Έφτασε το 1984, υπότροφος του ΙΚΥ. Πιο μαλακωμένη απέναντί μας,  θα ενταχθεί στον «Δημοκρατικό Αγώνα» και τον Ρήγα, που τότε άρχιζε να πνέει τα λοίσθια. Η Μάρθα, όμως, δεν ήταν μόνον παραταξιακή ή κομματική ένταξη. Δεν θα μπορούσε να είναι μόνον αυτό. Ήταν μεγάλη ζωοδότρα για να μπορέσεις να την περικλείσεις σε έναν ρόλο: μέλος μιας παράταξης μόνον ή μόνον φοιτήτρια του Ασδραχά ή σπουδάστρια της τουρκικής γλώσσας.  Οι θεσμοί δεν ήσαν και πολλά για τη Μάρθα. Ήταν προτιμότερο να αναζητήσεις την ύπαρξή της στο γέλιο των ανθρώπων που την περιστοίχιζαν, του Γιάννη, της Ξανθίππης, του Θανάση, του Αλέκου. Αλέγρα ψυχή και με έναν αυτοσαρκασμό που ποτέ δεν την εγκατέλειπε. Αυτόν τον ίδιο που την έσωζε όταν ήθελες κυριολεκτικά να την πνίξεις για το στήσιμο που είχες φάει. Γιατί η Μάρθα μας με ένα πράμα δεν τα πήγε ποτέ καλά. Με το χρόνο. Ποτέ δεν του έκανε το χατίρι…

Αντίο συντρόφισσα και φίλη

Μοίρα παράξενη έφερε την Μάρθα στην Ροδόπη και στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και πιο συγκεκριμένα στο τμήμα Παρευξεινίων Γλωσσών και Πολιτισμών. Μια Αθηναία με σπουδές στην Γαλλία και την Πόλη, άριστη γνώστης του επιστημονικού αντικειμένου της, δεν περιορίστηκε στα της επιστήμης. Τουναντίον, είδε την επιστήμη ως το μέσο ή το εργαλείο που θα μπόλιαζε και την κοινωνία στην οποία θα ζούσε αλλά και την πολιτική της δράση. Δεν πέρασε καιρός από τότε που είχε έρθει εδώ στην Κομοτηνή και γρήγορα συνδέθηκε μαζί μας, με τον πολιτικό χώρο του ΣΥΡΙΖΑ. Πολλές οι συζητήσεις για την κατάσταση στην πόλη και το πανεπιστήμιο. Ακάματοι οι αγώνες για ένα δημοκρατικό πανεπιστήμιο, για ένα πανεπιστήμιο που σε τούτη τη δύσκολη περιοχή η Μάρθα έλεγε ότι πρέπει να αλλάξει σε πολλά.

Η περίπτωση του μαχόμενου ανθρώπου

Είναι δύσκολο να μιλήσω για τη Μάρθα. Τόσο σύντομα μετά τον απροσδόκητο, προβλεπόμενο και απρόβλεπτο ταυτόχρονα, θάνατό της.

Θέλω να μιλήσω για τη Μάρθα και τη σθεναρή αντίστασή της στην αρρώστια που βιώσαμε όλοι εμείς που τη συνοδέψαμε σ’ αυτήν την τελευταία της, τόσο δύσκολη, μάχη.

Να της πω ένα γεια εκ μέρους μας, κλείνοντάς της το μάτι με το δικό της τρόπο, λες και είναι μια ακόμη ανάπαυλα μέχρι την επόμενη χημειοθεραπεία, για να πάμε μετά να φάμε, να γελάσουμε, να μιλήσουμε για την Κρίστα Βόλφ, τη μνήμη, τα κενά της, την επιρροή της οικονομίας στα πολιτικά τεκταινόμενα, να οργανώσουμε το επόμενο αφιέρωμα των «Αναγνώσεων», να πάμε στη νέα έκθεση στην «Έκφραση»...

Θα μπορούσα να αναφέρω άπειρες εικόνες από αυτά τα δύο χρόνια, που αποτυπώνουν δυο σημαίνοντα χαρακτηριστικά της προσωπογραφίας της Μάρθας. Το ένα ήταν η δίψα της για δημιουργία εντός και εκτός των ορίων της επιστήμης της ιστορίας, την οποία υπηρετούσε με θέρμη και με ευρύτητα πνεύματος. Το άλλο ήταν το απίστευτο πείσμα της σε ό,τι πίστευε και κυρίως το πείσμα της για τη ζωή που τόσο αγαπούσε. Αρκεί να αναφέρω ότι το τελευταίο της αφιέρωμα, για το φασισμό και το ναζισμό, το έφτιαξε στο νοσοκομείο, δουλεύοντας ατέλειωτες ώρες, όντας ήδη καταπονημένη από τη λευχαιμία. «Κλείσε τα ματάκια σου», αν θες να ξεκουραστείς, της πρότεινε η φίλη της η Ελευθερία κάποια στιγμή. «Εγώ δεν θέλω να κλείσω τα μάτια μου», αποκρίθηκε η Μάρθα, λίγες μέρες προτού μας φύγει.