ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΑΡΤΙΝΟΥ
ΤΕRRY EAGLETON, Μετά τη θεωρία, μτφρ. Πέγκυ Καρπούζου, εκδόσεις Μεταίχμιο, σελ. 329
JOHN ROBERTS, Σχετικά με τη φιλοσοφία της καθημερινής ζωής, μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, Χαράλαμπος Μπαλτάς, εκδόσεις Futura, σελ. 68
Η καθημερινότητα δεν είναι ένα αυταπόδεικτο βίωμα, μια καθαρή αμεσότητα, είναι ένα περιβάλλον που δεξιώνεται το νόημα, ένα αισθητικό και επιστημονικό αντί-κείμενο. Το σοβιετικό πείραμα, οι μαρξιστικές θεωρίες περί κοινωνίας αλλά και οι πολιτισμικές σπουδές που ακολούθησαν εγγράφονται σε αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί γενεαλογία του καθημερινού, μια γενεαλογία που συνθέτει ένα πολύμορφο διεπιστημονικό πεδίο. Ένα σύγχρονο αισθητικοποιημένο περιβάλλον που εδράζεται για τον Eagleton πάνω σ’ ένα σωματικό τρίπτυχο: «στο πάσχον σώμα του Marx, στο σώμα της ισχύς του Nietzsche και στο σώμα της επιθυμίας του Freud». Τρεις σωματικές εκφράσεις που είναι τελικά αισθητικές εκδηλώσεις, πλεονασματικά νοήματα που υπερβαίνουν την πρακτικότητα του πραγματικού. Η «σωματική απόλαυση» που απαντάται στο πρώιμο έργο του Marx είναι αισθητικού περιεχομένου, είναι το σώμα που διανοίγεται σε μια αισθητική και αισθησιακή πρακτική, σε μια πολιτική άλλου τύπου. Όπως και η καλλιτεχνική δημιουργία στον Nietzsche ή η ασυνείδητη εικονοποιία του Freud έτσι και η επαναστατική διαδικασία στη μαρξική σκέψη είναι μια αισθητική αναπαράσταση, μια αισθητική κρίση επί της «μορφής του περιεχομένου». Ενός περιεχομένου όμως που διανοίγεται στη μορφική του απελευθέρωση, σ’ αυτό το αταυτοποίητο της σκηνής του.
Το καθημερινό στα πλαίσια της μαρξιστικής σκέψης ήταν μια έννοια με επαναστατικό περιεχόμενο και δυναμική, μια έννοια που εμπραγμάτωνε την επαναστατική θεωρία και επικαιροποιούσε το μήνυμά της. Η ρομαντική θέση για την αναυθεντικότητα του καθημερινού βίου παραχωρεί τη θέση της τώρα στη δυνητικότητα του καθημερινού, στην επαναστατική του διάσταση και δυναμική. Η ταξική συνείδηση που αναλαμβάνει το χωροχρονικό της πλαίσιο και κομίζει μια πραγματικότητα άλλη από την πραγμοποιημένη καπιταλιστική εμπειρία. Ο Lukacs αναφερόμενος στα «Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα» του νεαρού Μαρξ, ένα κείμενο που δεν μοιράζεται και πολλά από τον δομικό μαρξισμό, και ειδικότερα σε έννοιες όπως η αλλοτρίωση και η ευημερία, βάζει τα θεμέλια του πολιτισμικού μαρξισμού. Η αυθεντικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας αναζητάται στην συγκρουσιακή της διάσταση και όχι στον φετιχισμό του εμπορεύματος. Μια πάλη που εκδηλώνεται όμως έξω από την ιστορική αποτυχία του σοβιετικού οράματος. Σ’ αυτήν την απορία το έργο τέχνης γίνεται το πρότυπο μιας αντικειμενικότητας που έρχεται μέσα στο κατακερματισμένο καπιταλιστικό περιβάλλον για να ολικοποιήσει και να ενοποιήσει το αλλοτριωμένο υποκείμενο, για να κομίσει τη δυνατότητα μιας ουτοπικής διαφυγής έως την ώρα μιας πιο ολοκληρωτικής πραγμάτωσης.
Αυτή μάλιστα η εννοιοποίηση της καθημερινότητας, που ο Benjamin την αναγνωρίζει ως μια πολιτισμική κατηγορία, είναι μια κομβική στιγμή για την σύγχρονη σκέψη. Η φαινομενολογία της «κάθε μέρας» γίνεται εδώ ένα ευρύ πεδίο νοηματοδοτήσεων και διαφορών. Το εκπτωτικό τεχνολογικό περιβάλλον του Heidegger είναι για τον Benjamin μια δυνατότητα απελευθέρωσης και επέκτασης του ίδιου του Είναι. Η μορφοποίηση της καθημερινότητας περνά μάλιστα μέσα από αυτή τη διάχυση του καλλιτεχνικού έργου, από τη γόνιμη θέση του μέσα στο πλαίσιο αυτής της νέας τεχνολογικής αναπαράστασης. Οι τεχνολογικές εικόνες, αυτή η μηχανική αναπαραγωγή των έργων, είναι για τον Benjamin το όχημα για την αισθητικοποίηση του καθημερινού. Η αισθητική εμπειρία αποσπάται από το μοναδικό αντικείμενο και αναγνωρίζεται τώρα στην καθολική συγκίνηση της μηχανικής του αναπαραγωγής. Είναι η μεγαλειώδης συγχρονικότητα ενός ίχνους, πέρα απ’ αυτή του «μη συγχρονικού» (Ernst Bloch), που συγκροτεί μια διαφορά μέσα σ’ αυτήν την κανονικότητα του Λόγου. Οι εικόνες της τεχνολογίας γίνονται έτσι οι απόκρυφες διεμφανίσεις του καθημερινού βίου, ένα καινοφανές διαλεκτικό περιβάλλον που θα καθορίσει εφ’ εξής το σύνολο σχεδόν των όρων της ουτοπίας. Βρισκόμαστε μπροστά στην επαναστατική ηθική του αενάως επαναλαμβανόμενου αντικειμένου, του αντικειμένου που βρίσκεται διαρκώς εκτός εαυτού και γι’ αυτό και σε μια συνεχή διαθεσιμότητα με το πραγματικό. Αντικείμενα, που είναι για τον Benjamin, εκφραστικές μονάδες υπό διαρκή εννοιολόγηση, διαμελισμένες οντότητες, που επαναπαράγονται και επανασυντίθενται μέσα στον «κόσμο τώρα της εικόνας» και με αυτή την τεχνολογία της εικόνας. Πλάνητες (flaneur) υπάρξεις, που εγκαταλείπουν το παλαιό τους δέρμα και επανεγγράφονται σε μια νέα συνθήκη ζωής, σ’ αυτή τη νέα «φύση» του τεχνολογικού.
![](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEj_-t3_rd0MBp8MPAn16zNN0TYfAkLAYy0QzXrG1M6xcuqQ7tmqWO5XJTl3Sn6G7Bt2cuFmDhynFJz1ihFyzen6jlXhB_aL3RFyWyIwM5Gfote7cIOGUYMuOKcWybJtFZ0aPC0wL0BUoPE/s1600/9607980441.jpg)
Παράλληλα όμως με αυτές τις μαρξιστικές προσεγγίσεις, οι εθνικιστικές εξεγέρσεις των αρχών του 20ού αιώνα επαναδιατύπωναν και αυτές με την σειρά τους την συλλογική ταυτότητα. Δεν ήταν πια οι ταξικές αλλά οι τοπικές, εθνοτικές διαφοροποιήσεις που χαρακτήριζαν το άτομο και την κοινωνία του. Η κουλτούρα έτσι του καθημερινού βίου αποδίδει στο άτομο την απωλεσμένη του ιδιαιτερότητα, την «διαφωρά» του, την εκκεντρικότητα των σημείων του. Μια πληθώρα κοινοτήτων αρχίζουν τώρα να διεκδικούν τα πολιτικά και κοινωνικά τους δικαιώματα, μαζί και την θεωρητική τους καθιέρωση. Από μια εθνική κουλτούρα με ένα ενιαίο σύνολο κανόνων περνάμε σταδιακά σε μια ετερόκλητη ποικιλία από υποκουλτούρες, όπου η κάθε μια βρίσκεται σε αντιπαράθεση με τις άλλες. Δεν υφίσταται πια ένα «θεμέλιο του Είναι», μια απόλυτη αλήθεια που να κανονικοποιεί τον βίο του ανθρώπου, έστω αυτή η αντικειμενικότητα της επιστήμης. Υπάρχει μόνον ο Άλλος, ο εξωτισμός της μοναδικότητας του. Η θεωρία έτσι εγκαταλείπει τον διευρυμένο ορίζοντα των πλανητικών της υποθέσεων και αναλαμβάνει την τοπικότητα του παρόντος, την οξυμένη του διαφορά. Η θεωρία, ό,τι εννοούταν ως ανθρωπιστική πολιτική σκέψη, μετεξελίχθηκε σε πολιτισμική σπουδή, σε μια αυτοσυνειδησία με όχι ανύπαρκτο αλλά πάντως αδιόρατο και αμφίσημο πολιτικό στίγμα. Μετα-θεωρητικές προσεγγίσεις που αποδομούν αλλά ταυτόχρονα και αντικατοπτρίζουν το σύγχρονο κοινωνικό γίγνεσθαι. Αποστασιοποιούνται από τον πολιτικό ριζοσπαστισμό της καθολικής ανατροπής του Καπιταλισμού αλλά ταυτόχρονα δείχνουν και ανόρεκτες στην απροϋπόθετη στήριξη του. Το υποκείμενο έτσι της πάλαι ποτέ εργατικής τάξης εγκαταλείπεται ηδονιστικά στην νιρβάνα της μεταπολιτικής του απογοήτευσης.
![](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEh1zyCenTPQ4UwiqynkZJlM0WYw8YxFxcL-bok7-xLLU8Fl4KpmQzoFb38zbolYGF1UqcAsiW4_2soTc14f_4GinXWIpKv8Vi28oropPB51nJorWMW6zzD29v5g00D7g_NAg0xgUFej8Oc/s1600/terry_theoria.jpg)
Ένα από τα χαρακτηριστικά αυτής της σκηνής, όπως είδαμε και στην αρχή, είναι και η σωματική ταυτότητα που αποδίδει σε μια σειρά από έννοιες. Δεν είναι έτσι η αφαιρετικότητα του κόσμου των ιδεών που συντάσσει την κοινωνική εμπειρία αλλά η θνητότητα του σώματος που εγγράφει τον εφήμερο λόγο της. Το εύθραυστο σημείο του σώματός μας γίνεται ο τόπος όλων των δυνατών μας συναντήσεων και απομακρύνσεων. Μια αμφίσημη γλώσσα που εγείρει την ταυτότητα μας αλλά και αυτή την διαφορά μας από τον Άλλον. «Το σώμα του άλλου», λέει ο Eagleton, «είναι ταυτόχρονα ξένο και οικείο. Το γεγονός ακριβώς ότι μπορούμε να συνδεθούμε με αυτό τονίζει την διαφορετικότητά του. Άλλα πράγματα στον κόσμο δεν μας είναι ξένα καθόλου με την ίδια έννοια». Μια εξατομικευμένη ταυτότητα που διατίθεται στις μοναδικές, διυποκειμενικές της σχέσεις και μέσω αυτών στην ίδια την αθανασία της. Ο θάνατος υπάρχει, αλλά η κουλτούρα, στοχαζόμενη πάνω σ’ αυτόν, αδυνατίζει το νόημα του. Αποφυσικοποιώντας τον, τον αποδυναμώνει, τον εκτρέπει στη λήθη, στη λήθη της μοναδικής του αλήθειας. Ο άνθρωπος όταν υπάρχει σωματικά υπάρχει σ’ αυτό το εφήμερο παρόν της προσωπικής του ιστορίας. Είναι αυτή η σάρκινη γλώσσα που απευθύνεται και απευθυνόμενη σιωπά. Γιατί το σώμα δεν ανήκει στον εαυτό του, ανήκει στο Έξω του, σ’ αυτό εν τέλει που το ξεπερνά. Λέει πάλι ο Eagleton: «ο θάνατος μου είναι ο θάνατος μου, που ήδη φωλιάζει στα κόκαλα μου, δουλεύοντας μυστικά στο σώμα μου. Παρ’ όλα αυτά πέφτει πάνω στη ζωή μου και την αφανίζει σαν να ερχόταν από μια άλλη διάσταση. Είναι πάντα πρόωρος». Ο θάνατός μας είναι έτσι μια ξένη οικειότητα. Καθιερώνει την περατότητα μου αλλά και με αποθανατίζει μέσα στις σχέσεις μου, μέσα στη γλώσσα του Άλλου. Ο Άλλος μεταθέτει τον θάνατο μου, τον εξοβελίζει στην μακρινή σφαίρα του αδιανόητου, εγώ όμως ανήκω μόνο στο νόημα μου. Εγκαταλείπομαι στη σαγήνη του Άλλου σημαίνει εγκαταλείπομαι στον εαυτό μου, αρνούμαι το ολοκληρωτικό μέγεθος της ανυπαρξίας μου και συνεχίζω να ζω.
Αυτή η ανωνυμία του σώματος, το σώμα που με κατέχει αλλά δεν το κατέχω, ανιχνεύεται και στο αφηρημένο της απεύθυνσής του. Η ένταση του Άλλου, η διαφορά του, με σαγηνεύει αλλά είναι τόσο έντονη αυτή η ξενότητά του που με εγκαταλείπει πάλι στην απορία. Ο Άλλος είναι η αδιαφορία του. «Η αγάπη είναι πάντα η αγάπη των ξένων». Αυτή η ίδια η απανθρωπία του ερώτα, η εκκεντρική του αθλιότητα και τίποτε άλλο.
Ο Αποστόλης Αρτινός είναι ιστορικός τέχνης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου