ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ

2012-01-28T10:18:00.001+02:00

Αυτή την Κυριακή

οι «Αναγνώσεις» εκτάκτως με 4 σελίδες, λόγω της ύλης της εφημερίδας για τον Θόδωρο Αγγελόπουλο

Μυρτώ Φερεντίνου- Χαρτογράφηση εξεγέρσεων

Η πολιτική της «κοινωνικής μέριμνας» σε συνθήκες κρίσης και κατάρρευσης της ιδεολογίας της ευμάρειας των κοινωνικών πλειοψηφιών στον καπιταλισμό

2012-01-28T10:13:00.002+02:00

ΤΗΣ ΑΛΙΚΗΣ ΚΟΣΥΦΟΛΟΓΟΥ

JOAN C. TRONTO, Για μια πολιτική της μέριμνας (care) σ’ έναν ευάλωτο κόσμο, μτφρ: Μαγδαληνή Τσεβρένη, επίμετρο: Marc Olivier Padis, Liane Mozere, Agata Zielinski, Paul Valadier, εκδόσεις Πόλις, σελ. 458

Μετά περίπου από ενάμιση αιώνα άσκησης κοινωνικής πολιτικής, η κρίση του κυρίαρχου υποδείγματος επικαθορίζει τον ρόλο του αστικού κράτους «στη ρύθμιση και οργάνωση της κάλυψης των αναγκών[1]» ανανεώνοντας το περιεχόμενο και τον προσανατολισμό τής, έτσι κι αλλιώς, πλούσιας προβληματικής για το κράτος πρόνοιας ή, σύμφωνα με την πιο «επίκαιρη» ορολογία, για την οργανωμένη πολιτική για την μέριμνα (care).

H κρίση του καπιταλισμού που προηγήθηκε κατά τη δεκαετία του ‘70, έγινε εφαλτήριο για την αναγνώριση της αναποτελεσματικότητας του κράτους πρόνοιας ως μηχανισμού κοινωνικής αναδιανομής. Την ίδια στιγμή, η συζήτηση για τον δομικό χαρακτήρα της κρατικής πρακτικής στο χώρο της κοινωνικής πολιτικής[2] αποτέλεσε πεδίο για την αντιπαράθεση ανάμεσα στη φιλελεύθερη σκοπιά, που εστιάζει στις αρνητικές πτυχές της κρατικής παρέμβασης καταγγέλλοντας ενίοτε τον πατερναλιστικό χαρακτήρα του κράτους πρόνοιας, και στην κριτική από τη σκοπιά του μαρξισμού, του φεμινισμού και του αντιρατσιστικού κινήματος, οι οποίες απέδιδαν έμφαση στον ταξικό του χαρακτήρα, καθώς και στον ρόλο του ως μηχανισμού αναπαραγωγής των πολλαπλών και διαφορετικών κοινωνικών ανισοτήτων – φύλου, φυλής, κοινωνικής τάξης και σεξουαλικού προσανατολισμού.

Η επικράτηση του νεοφιλελεύθερου παραδείγματος ως απάντησης στην κρίση του κράτους πρόνοιας, η οποία βασίστηκε σε μια αντίληψη υπεραπλούστευσης μιας συνθέτης κοινωνικής πραγματικότητας και σε μια «ανεξήγητη» πίστη στην ικανότητα αυτορρύθμισης των αγορών και στην ιδιωτικοποίηση, οδήγησε τελικά σε μια ανεπανόρθωτη διάρρηξη του κοινωνικού ιστού και σε μια ηθικού τύπου ιστορική μετατόπιση της έμφασης από την κοινωνία στα «άτομα και στην οικογένεια[3]», σύμφωνα με την πλέον γνωστή φράση της Μάργκαρετ Θάτσερ.

Από την άλλη, το μοντέλο της σοσιαλδημοκρατικής ρύθμισης και του ρεφορμισμού, που άσκησε επιρροή στην διαμόρφωση της κοινωνικής πολιτικής στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ τα επόμενα χρόνια, δεν κατάφερε να αντισταθμίσει τις κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες που η νεοφιλελεύθερη προσέγγιση έφερε. Η διαχρονική αμηχανία της σοσιαλδημοκρατικής προσέγγισης απέναντι στο ζήτημα της κοινωνικής αλλαγής, καθώς και η ανεπαρκής ανάλυση του ρόλου του κράτους στον καπιταλισμό, «που από τη μία δίνει» κάτω από την οργανωμένη πίεση του εργατικού κινήματος και από την άλλη ασκεί κοινωνικό έλεγχο και παρεμβαίνει προς όφελος του κεφαλαίου, περιόρισαν δραματικά τις δυνατότητες επίτευξης των διακηρυγμένων στόχων της κράτους πρόνοιας, αποτελώντας «αιχμή κριτικής στις ρεφορμιστικές απόψεις από την αριστερή σκοπιά[4]».

Αναμφίβολα, η επισκόπηση της ιστορικής διαμόρφωσης του θεσμού του κράτους πρόνοιας στη δυτική Ευρώπη και στην Αμερική καταδεικνύει ότι η ανάπτυξη του δεν ήταν ποτέ «αντίθετη προς τη λειτουργία της αγοράς», αντιθέτως υπήρξε ενισχυτική αυτής «κάτω από προϋποθέσεις που αποτρέπουν τις υπερβολές της, συμβάλλοντας έτσι στην κοινωνική συνοχή»[5]. Αυτή η πρωτόλεια, αν και τόσο θεμελιακή σύλληψη της «φύσης» του κράτους πρόνοιας, εύλογα συναρθρώνεται με τις πιο σύγχρονες μαρξιστικές κριτικές προσεγγίσεις των κρατικών πρακτικών για την οργανωμένη μέριμνα, σύμφωνα με τις οποίες, αφενός οι κοινωνικές ανάγκες δεν είναι δυνατό να καλυφθούν στο πλαίσιο του καπιταλισμού, αφετέρου η διεύρυνση της κοινωνικής λειτουργίας του κράτους δεν οδηγεί αυτονόητα και κατ’ ανάγκη στο σοσιαλιστικό μετασχηματισμό[6]. Επιπλέον, η κατανόηση της φύσης και των στόχων του κράτους πρόνοιας, ή έστω της κρατικής πολιτικής για τη μέριμνα, από τη σκοπιά του μαρξισμού, σε συνθήκες ταξικής πάλης, αναδεικνύει την λειτουργία του θεσμού ως μηχανισμού αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης και της κυρίαρχης ιδεολογίας μέσα από την κοινωνική πολιτική και την άσκηση κοινωνικού ελέγχου[7].

Οι φεμινιστικές οπτικές για τον χαρακτήρα και τον κοινωνικό ρόλο των οργανωμένων πολιτικών για τη μέριμνα οριοθετήθηκαν ως συγκροτημένο θεωρητικό ρεύμα από τη δεκαετία του ‘60 κι έπειτα. Βέβαια, αν και τα ζητήματα στα οποία επικεντρώνουν οι διάφορες φεμινιστικές αναλύσεις είναι κατά βάση κοινά, «η έμφαση στην ανάλυση και στις προτεινόμενες μορφές δράσης αλλάζει ανάλογα με την επίδραση ευρύτερων πολιτικών και ιδεολογικών ρευμάτων[8]». Ωστόσο, οι πιο ριζοσπαστικές τάσεις του φεμινισμού συνέβαλαν καθοριστικά στην ανάλυση του ρόλου του κράτους πρόνοιας στη διαδικασία της κοινωνικής αναπαραγωγής, επισημαίνοντας τις ανεπάρκειες των άλλων κριτικών και αναδεικνύοντας το φύλο, τη φυλή και τον σεξουαλικό προσανατολισμό ως παράγοντες ανισότητας στην διαμόρφωση των κρατικών πρακτικών.

Η καθηγήτρια πολιτικής θεωρίας Joan C. Tronto, αξιοποιώντας τις συμβολές της φεμινιστικής και της αριστερής κριτικής στο κράτος πρόνοιας και αντλώντας από την σκωτική παράδοση της ηθικής φιλοσοφίας του 18^ου αιώνα, επιχειρεί «να επεκτείνει τη χρήση της έννοιας της μέριμνας (care) στη σφαίρα της πολιτικής και της ηθικής[9]» ως απάντησης στο σύγχρονο πρόβλημα της διευρυνόμενης φτώχειας και των πολύπλευρων κοινωνικών της συνεπειών. H ιδέα της μέριμνας που εισάγει η Tronto είναι απαλλαγμένη από τις παραδοσιακές αντιλήψεις που παρουσιάζουν την μέριμνα ως μια δραστηριότητα της ιδιωτικής σφαίρας, η προσφορά της οποίας είναι εγγενής τάση στις γυναίκες ως γενική κατηγορία. Αντίθετα, η Τronto συζητά για την μέριμνα ως ένα πολιτικό πρόβλημα, υποστηρίζοντας την αναγκαία συνάρθρωση της πολιτικής με την ηθική, ενώ αμφισβητεί την διάκριση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, χωρίς ωστόσο να εισηγείται την κατάργηση της.

H Tronto επικαλείται την συμβολή σκώτων φιλοσόφων για να θεμελιώσει την μέριμνα (care) ξεφεύγοντας από το οικουμενικό πρότυπο της καντιανής ηθικής, το οποίο τόσο «εύλογα» μεταθέτει την μέριμνα στην ιδιωτική σφαίρα, περιορίζοντας σε αυτήν τις γυναίκες ως «προνομιακές» παρόχους της. Η θεωρία των «Ηθικών Συναισθημάτων» (18^ος αιώνας) προσέγγιζε σε αισθησιοκρατική βάση την ηθική διάσταση της ανθρώπινης δράσης, δίνοντας, επίσης, προτεραιότητα στην επιθυμία–βούληση σε σχέση με τη λογική[10]. Η θεωρία των ηθικών συναισθημάτων απέρρεε από μια μετριοπαθή αντίληψη για την ανθρώπινη φύση, προτάσσοντας την έννοια του συναισθήματος της συμπάθειας ως κινητήριου μοχλού της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Για να θεμελιώσει το επιχείρημά της για την πολιτική ιδέα της μέριμνας, η οποία θα στηρίζεται στις αξίες της ισότητας και της δικαιοσύνης αλλά ταυτόχρονα θα λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές υλικές ανάγκες των ανθρώπων, συνεχίζει με την αντίκρουση ουσιοκρατικών αντιλήψεων που απορρέουν από ψυχολογικές θεωρίες, οι οποίες αποδίδουν έμφυλη διάσταση στις ηθικές ιδιότητες. Υπό το πρίσμα αυτό, απορρίπτει τα συμπεράσματα της ηθικο-ψυχολογικής έρευνας του Λώρενς Κόλμπεργκ, ο οποίος καθιέρωσε την ιεράρχηση τύπων ηθικής κρίσης που είναι κατ αυτόν συμβατές με την ηθική της δικαιοσύνης, όσο και της συνεργάτιδάς του Κάρολ Κίλλιγκαν, η οποία κάνοντας λόγο για μία «διαφορετική ηθική φωνή» τελικά νομιμοποίησε ιδεολογικά το επιχείρημα της ύπαρξης μιας «ηθικά ικανής» ελίτ με ουσιοκρατικούς όρους[11] . Μάλιστα, η Τρόντο κατέδειξε την απολιτική στάση της Κίλλιγκαν, η οποία περιορίζεται στις διαπροσωπικές σχέσεις διατηρώντας τα όρια δημόσιου/ιδιωτικού, δηλαδή τα όρια που προσδιορίζουν τον «ανανεούμενο» και ευρύ αποκλεισμό των γυναικών ως κοινωνικής κατηγορίας. Επιπλέον, παρατείνει τον συσχετισμό των γυναικών ως κατηγορίας με δραστηριότητες κοινωνικά απαξιωμένες και αόρατες στο δημόσιο βίο. Ταυτόχρονα, όπως εύστοχα παρατηρεί η Τρόντο, η προσέγγιση της Κίλλιγκαν αποσιωπά ή έστω παραγνωρίζει τις διαφορές ταξικής προέλευσης αλλά και θέσης των γυναικών στην παραγωγική αλυσίδα, οι οποίες αναμφίβολα επηρεάζουν τα ηθικά πρότυπα.

Η απόρριψη της έμφυλης διάστασης της μέριμνας προσλαμβάνει κεντρική θέση στο κείμενο της Τronto, αφού και η ίδια εξάλλου, αναγνωρίζει ως κύριο σκοπό τής συγγραφής του την αμφισβήτηση των επιχειρημάτων για τη γυναικεία ηθικότητα[12]. Μάλιστα, η Τρόντο επιμένει ότι η επίκληση του επιχειρήματος περί γυναικείας ηθικότητας αφενός αναπαράγει τα τρέχοντα ηθικά όρια, δηλαδή τις υποθέσεις μας για την ανθρώπινη φύση[13], αφετέρου καταλήγει να νομιμοποιεί ιδεολογικά την υποτελή κοινωνική θέση των γυναικών, κατηγοριοποιώντας τες ως «φυσικούς» και αυτόκλητους «άλλους» που παρέχουν την μέριμνα στους «ισχυρούς».

Καταρρίπτοντας λοιπόν την έμφυλη διάσταση της μέριμνας, προτείνει μια εκ νέου κατανόησή της ως δραστηριότητας που συμπεριλαμβάνει το σύνολο των ανθρώπων, αλλά και τον υπόλοιπο υλικό, ζωικό και φυτικό κόσμο[14]. Η αντίληψη της Τronto θέτει σε προτεραιότητα την πρακτική διάσταση της μέριμνας, ως θεσμού ικανοποίησης ποικιλόμορφων κοινωνικών αναγκών. Υπό το πρίσμα αυτό αναγνωρίζει τις αρνητικές κοινωνικές συνέπειες, από την πολιτική αλλά και θεωρητική παραγνώριση της μέριμνας, ως οργανωμένου πολιτικού θεσμού[15].

Επιμένοντας λοιπόν στην κατανόηση της ιδέας της μέριμνας ως πολιτικής ιδέας, η Τronto ασκεί κριτική στη φιλελεύθερη πρόσληψη της μέριμνας ως μιας κατάστασης εξαρτησιακής –το σχήμα εξάρτηση/αυτονομία-, τονίζοντας ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται σε κατάσταση εξάρτησης αλλά στην πορεία κατακτούν διαφορετικούς βαθμούς αυτονομίας[16]. Επίσης, καταρρίπτει το επιχείρημα της ασυμβατότητας της μέριμνας με τη δικαιοσύνη –επιχείρημα, το οποίο στηρίζεται στην άποψη ότι η μέριμνα βασίζεται στο συναίσθημα και στο επιμέρους, ενώ η δικαιοσύνη απορρέει από τη λογική και αναφέρεται στο σύνολο-, αφού η δικαιοσύνη χωρίς την ιδέα της μέριμνας είναι ατελής[17]. Επιπλέον, σύμφωνα με την συγγραφέα η θεσμοποίηση της πρακτικής της μέριμνας μπορεί να επιδράσει στην πρακτικές και στην ποιότητα της δημοκρατίας[18].

Στον διάλογο για την μέριμνα ως πολιτική ιδέα παρεμβαίνουν δημιουργικά τα κείμενα των Marc Olivier Padis, της Liane Mozere, της Αgata Zielinski και του Paul Valadier, τα οποία συμπεριλαμβάνονται στο επίμετρο του βιβλίου. Οι συγγραφείς σχολιάζουν εκτενώς τον ηθικό/πολιτικό χαρακτήρα της έννοιας της μέριμνας (care), όπως την παρουσιάζει η Τronto, αναγνωρίζοντας ως βασικό πλεονέκτημα της προσέγγισής της το γεγονός ότι δεν εισηγείται μία οικογενειοκρατικοποίηση της πολιτικής – φαινόμενο το οποίο η ίδια είχε περιγράψει ως παράπλευρη «κατάρα» της πολιτικής παράδοσης του φιλελευθερισμού[19]-, αλλά αντίθετα σκιαγραφεί το όραμά της για τη φροντίδα μέσα από την κριτική των ηθικών ορίων[20] που απορρέουν από το διαχωρισμό δημόσιου και ιδιωτικού. Τα «απαραβίαστα» αυτά όρια αποκλείουν τις γυναίκες ως κατηγορία από τις δομές συνδιαμόρφωσης πολιτικής και τις απωθούν στο περιθώριο της κοινωνίας ή έστω τις μετατρέπουν στους ευγενικούς «άλλους» που παρέχουν την φροντίδα. Η ανάδειξη των δυνατοτήτων για την αντιστροφή των όρων που επιτρέπουν την διατήρηση των διαχωρισμών επιμέρους/καθολικό, ηθική/πολιτική, μέριμνα/δικαιοσύνη, σύμφωνα με την συγγραφέα αποτελεί προϋπόθεση για την κατάργησή τους. Μάλιστα, όπως επίσης εύστοχα παρατηρεί η Μοzere, η Τronto ξεφεύγει από την «παγίδα» της διατύπωσης αφηρημένων και γενικόλογων ηθικών κανόνων, εισηγούμενη μία ηθική αριστοτελικού τύπου, η οποία προϋποθέτει την σωματική και ηθική εγγύτητα προς τον άλλον με τον οποίο μοιραζόμαστε τον κόσμο[21].

Η συζήτηση για την πολιτικοποίηση της μέριμνας (care) εύλογα αποκτά πολύπλευρο ενδιαφέρον μέσα στις συνθήκες οξείας κρίσης του κυρίαρχου υποδείγματος, η οποία συμβαδίζει με την κατάρρευση της ιδεολογίας της ευμάρειας των κοινωνικών πλειοψηφιών στον καπιταλισμό. Μέσα στο πλαίσιο αυτό και χωρίς να υποβαθμίζεται η σημασία των οργανωμένων προνοιακών διεκδικήσεων ακόμη και στην σημερινή ιστορική συγκυρία -αφού οι διεκδικήσεις εντείνουν τις αντιφάσεις και την ίδια στιγμή επιφέρουν ρωγμές στις διαδικασίες κοινωνικής αναπαραγωγής του συστήματος-, μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να αποτελέσει κοινωνικά «χρήσιμη» αφετηρία η αντίληψη της Τronto για την πολιτική των πρακτικών μέριμνας ως ένα πεδίο δημόσιου διαλόγου και όχι –τελικά- ως «εργαλείου» για την απόσπαση της συναίνεσης των «λιγότερο» υποτελών κοινωνικών κατηγοριών.

Η Αλίκη Κοσυφολόγου είναι υποψήφια διδάκτωρ πολιτικής επιστήμης

[1] Όλγα Β. Στασινοπούλου, Κράτος πρόνοιας: ιστορική εξέλιξη – σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις, Αθήνα: Gutenberg, 2003, σελ. 20

[2] Στο ίδιο, σελ. 20

[3] «Δεν υπάρχει αυτό το πράγμα που αποκαλούν κοινωνία. Υπάρχουν μόνο ξεχωριστά άτομα, άνδρες, γυναίκες και οι οικογένειες τους. Και καμία κυβέρνηση δε μπορεί να κάνει τίποτα, παρά μόνο μέσω των ανθρώπων και οι άνθρωποι οφείλουν να αναλαμβάνουν την φροντίδα του εαυτού τους πριν απ όλα. Είναι καθήκον μας να φροντίζουμε τους εαυτούς μας και μετά , επίσης να φροντίζουμε τη γειτονιά μας. Οι άνθρωποι έχουν στο μυαλό τους όσα δικαιούνται, ξεχνώντας όμως τις υποχρεώσεις τους, αλλά δεν μπορούν να υπάρχουν δικαιώματα αν δεν προηγηθούν οι υποχρεώσεις» http://en.wikiquote.org/wiki/Margaret_Thatcher

[4] Όλγα Β. Στασινοπούλου, Κράτος πρόνοιας…, σελ. 100

[5] Όλγα Στασινοπούλου, Εκ της συμμετοχής ιδιότητα του Πολίτη και Κοινωνικά Δικαιώματα: Η συμβολή του Τ.Χ.Μάρσαλ στη θεωρία της κοινωνικής πολιτικής, εισαγωγή στο T.H Marshal – T. Bottomore, Ιδιότητα του πολίτη και κοινωνική τάξη, εισαγωγή -μτφρ: Όλγα Στασινοπούλου, Αθήνα: Gutenberg, 2001, σελ. 11

[6] Όλγα Β. Στασινοπούλου, Κράτος πρόνοιας, ο.π, σελ. 104

[7] Στο ίδιο, σελ. 105

[8] Στο ίδιο, σελ. 119

[9] Από την περίληψη στο οπισθόφυλλο του βιβλίου

[10] Αν και ο λόγος είναι αναμφισβήτητα η πηγή των γενικών κανόνων της ηθικής ..είναι παντελώς παράλογο και ακατανόητο να υποθέτουμε ότι οι πρώτες προσλήψεις του ορθού και του λάθους μπορούν να προέλθουν από το λόγο .. Αυτές οι πρώτες προσλήψεις … πάνω στις οποίες οι γενικοί κανόνες εδράζονται δε μπορούν να είναι αντικείμενο του Λόγου αλλά άμεσης αίσθησης και συναισθήματος.» Adam Smith, Theory of Moral Sentiments, VII. Iii. 2.7, ελεύθ. μτφρ. Β. Καλδής

[11] Liane Mozere, Η μέριμνα για τον εαυτό μας στον Φουκώ , στο Joan C. Tronto, ο.π, σελ. 403

[12] Στο ίδιο, σελ. 364

[13] Στο ίδιο, σελ. 364

[14] «Προτείνουμε η μέριμνα (care) να ειδωθεί ως μια δραστηριότητα που συμπεριλαμβάνει όλα όσα κάνουμε για τη διατήρηση, τη συνέχιση και την επανόρθωση του «κόσμου» μας, ώστε να ζούμε σε αυτόν όσο καλύτερα γίνεται. Ο κόσμος αυτός περικλείει το σώμα μας, τον εαυτό μας, το περιβάλλον μας, όλα όσα συνυφαίνουν δηλαδή τούτο το περίπλοκο και ζωογόνο δίκτυο», στο ίδιο, σελ. 221

[15] Κριτική για την θεωρητική υποτίμηση του θεσμού της μέριμνας η Tronto ασκεί στον Τάλκοτ Πάρσονς, ο οποίος στο «κλασικό» κείμενο “ The system of modern societies” (1971), o οποίος αναγνωρίζει την μέριμνα (care) ως ένα μοντέλο συντήρησης και την «απωθεί» στον οικιακό χώρο και στα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Στο ίδιο, σελ. 241

[16] Στο ίδιο, σελ. 335

[17] Στο ίδιο, σελ. 342

[18] «Αν κατά τη διάρκεια της πρακτικής προσφοράς και αποδοχής της μέριμνας εξειδικευόμασταν στη μέριμνα, τότε νομίζω ότι θα γινόμασταν πιο προσεκτικοί και πιο ηθικοί άνθρωποι, αλλά και καλύτεροι πολίτες για τη δημοκρατία » Στο ίδιο, σελ.343

[19] Στο ίδιο, σελ. 347

[20] Liane Mozere, H «μέριμνα για τον εαυτό μας στον Φουκώ» (επίμετρο), στο Joan C. Tronto, Για μια πολιτική της μέριμνας (care) σ έναν ευάλωτο κόσμο,ό.π, σελ.399

[21] Στο ίδιο, σελ. 400

Οι (ψυχ)ασθενείς της Αθήνας

2012-01-28T10:07:00.001+02:00

ΤΗΣ ΒΙΒΗΣ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

EΥΑ ΣΤΑΜΟΥ, Εθισμός, εκδόσεις Μελάνι, σελ. 324

«Ένα ανόθευτο κομμάτι πραγματικής αθηναϊκής ζωής», υποστηρίζει ότι προσφέρει με το πρώτο της μυθιστόρημα η μυθιστορηματική ηρωίδα του Εθισμού, η ηθοποιός Ιφιγένεια, η οποία το καταθέτει προς δημοσίευση στον εκδοτικό οίκο της επίσης μυθιστορηματικής Έλσας. Δίπλα στις δύο γυναίκες και ο Πέτρος, μεταφραστής-διορθωτής που συνεργάζεται με τον ίδιο εκδοτικό οίκο.

Από την μεριά της, η συγγραφέας Εύα Στάμου, ψυχοθεραπεύτρια, συνδέει αυτούς τους τρεις χαρακτήρες της σε μια σχέση αλληλεξάρτησης, στα όρια της παθολογίας, και ξεσκεπάζει τα πάθη τους, «κλείνοντας το μάτι» στους αναγνώστες της, αναφορικά με την ψυχική ποιότητα που διαθέτει η κάστα των φιλότεχνων, που κινείται στους χώρους των εκδόσεων και του θεάματος στην Αθήνα.

Οι τρεις πρωταγωνιστές είναι ταυτοχρόνως και φορείς της αφήγησης, η οποία εκφέρεται σε πρώτο πρόσωπο και δομείται σε σύντομα κεφάλαια που έχουν για τίτλους τα ονόματα των πρωταγωνιστών. Σε αυτά τα κεφάλαια μιλάει ο κάθε πρωταγωνιστής ξεχωριστά και μαθαίνουμε τις σκέψεις, τα συναισθήματα, το παρελθόν του καθενός, αλλά και τα γεγονότα της πλοκής.

Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται να αποδοθεί αυτό που οι ψυχοθεραπευτές υποστηρίζουν, ότι δηλαδή οι ανθρώπινες σχέσεις βασίζονται κυρίως πάνω στην πλάνη: φυλακισμένος ο καθένας μας στον μονόλογό του αντιλαμβάνεται τη ζωή ερμητικά κλειστά γύρω από το εγώ του.

Έτσι, η Έλσα αντανακλά τον εαυτό της πάνω στην νάρκισσο Ιφιγένεια και ο Πέτρος, χωρίς φυσικά προσόντα, φαντασιώνεται ότι μπορεί να κερδίσει την καρδιά της όμορφης πρωταγωνίστριας. Παράλληλα, ο καθένας τους κουβαλάει τα προσωπικά του ψυχικά βάρη: Τον Πέτρο τον έχει «καταπιεί» η μάνα του, κάνοντάς τον παχύσαρκο και ακοινώνητο, η Ιφιγένεια, ακολουθώντας τη συμβουλή της αγαπημένης γιαγιάς της, δεν συνδέεται ποτέ ουσιαστικά με τους άντρες, προκειμένου να διαφυλάξει την ελευθερία της, και η Έλσα, έχοντας ζήσει μια ελευθέρια ζωή ήδη από την εφηβεία της, προσπαθεί να τα βρει με τη ζωή της, ανάμεσα σε μια σχέση που δεν την εκφράζει και σε έναν εκδοτικό οίκο με πολλές ευθύνες.

Γύρω τους, δορυφορικά πρόσωπα, ένας σκηνοθέτης-παραγωγός με σεξουαλικά βίτσια που ερωτοτροπεί, ένας ομοφυλόφιλος ψυχοθεραπευτής, ο ζωγράφος σύντροφος της Έλσας, διαμορφώνουν ένα πλέγμα ανθρώπων γεμάτων από πάθη και την επιθυμία να επιβληθούν.

Το μυθιστόρημα τιτλοφορείται Εθισμός, έχω την αίσθηση όμως ότι οι εθισμοί των πρωταγωνιστών του αντιμετωπίζονται περισσότερο ως διακοσμητικά στοιχεία των προσωπικοτήτων τους και δεν είναι αυτοί οι κινητήριες δυνάμεις της ιστορίας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το θέμα του μυθιστορήματος να διαχέεται: Παρακολουθούμε απλά μια αθηναϊκή ιστορία κάποιων μπερδεμένων ανθρώπων που διασταυρώνονται, επιδιώκοντας ο καθένας τους στόχους του.

Οι χαρακτήρες έχουν πάθη, αλλά δεν είναι ιδιαίτεροι, δεν είναι διαφορετικοί, δεν είναι μυθιστορηματικοί, και οι καταστάσεις στις οποίες εμπλέκονται είναι συνηθισμένες. Για χάρη της αληθοφάνειας, δυστυχώς, θυσιάστηκε η ανοίκεια ατμόσφαιρα της λογοτεχνίας και η συγγραφέας παγιδεύτηκε, όπως η ηρωΐδα της, «στο ανόθευτο κομμάτι της πραγματικής αθηναϊκής ζωής».

Ο Εθισμός είναι ένα μυθιστόρημα για την ανθρώπινη ματαιοδοξία, αλλά η άνοδος και η πτώση των χαρακτήρων της δεν είναι θεαματική. Η συγγραφέας, που διαθέτει στα προσόντα της μια διδακτορική διατριβή για την συγκρότηση της προσωπικότητας, έχει ήδη με αυτήν την διατριβή μια σημαντική παρακαταθήκη για να παρουσιάσει ένα ενδιαφέρον συγγραφικό έργο. Πιθανώς το συγκεκριμένο μυθιστόρημα να μην υπήρξε και το πιο επιτυχημένο της.

Η Βιβή Ζωγράφου είναι δημοσιογράφος

«Βιβλία σε ρόδες» για τα παιδιά

2012-01-28T10:04:00.002+02:00

Μια πολλά υποσχόμενη πρωτοβουλία

ΤΗΣ ΛΗΔΑΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Η κρίση, η όποιας μορφής κρίση, καθρεφτίζεται και στον πολιτισμό της κοινωνίας που πλήττεται από αυτήν. Ο αντίκτυπος δεν είναι οπωσδήποτε αρνητικός, παρά τις εξ αντιθέτου εξαγγελίες, που προσπαθούν να ευτελίσουν την ανθρώπινη και πολιτισμική συνθήκη σε ένα κοινό αλισβερίσι, με το πρόσχημα της έλλειψης οικονομικών πόρων.

Αυτό μας το (απο)δείχνει η τέχνη, και ο πολιτισμός εν γένει, που δημιουργείται στη νεωτερικότητα. Σε περιόδους κοινωνικών και πολιτικών αναταραχών και οικονομικής ύφεσης, γεννιέται μια πρωτοπορία που αιτεί, ζητεί, διεκδικεί ν’ αλλάξει την τέχνη και τον κόσμο, που διαδηλώνει, σύμφωνα με τη ρήση του Αντόρνο, ότι αντλεί τη δύναμή της για ζωή μέσα από τη δύναμή της για κοινωνική αντίσταση.

Η αφορμή για να γράψω τις προλογικές αυτές φράσεις μού δόθηκε από μια πρωτοβουλία που αποτολμάται τις ημέρες αυτές της κρίσης κόντρα στα σημεία των καιρών. Το πιλοτικό πρόγραμμα φέρει τον εύλογο τίτλο «Βιβλία σε ρόδες». Έχει ως κυρίαρχο στόχο τη δημιουργία δυνατοτήτων πρόσβασης και προσέγγισης των παιδιών των δημοτικών σχολείων του δήμου της Αθήνας στο βιβλίο.

Οι πρωταγωνίστριες του, όλες γυναίκες, προέρχονται τόσο από το δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα. Πρόκειται για τις υπεύθυνες της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Πολιτισμικού Οργανισμού του Δήμου Αθηναίων στον Σταθμό Λαρίσης, των εκδόσεων Καλειδοσκόπιο, που δραστηριοποιείται εδώ και 15 χρόνια στον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού και της εκπαίδευσης, της Α΄ Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Αθήνας(Γραφείο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης) καθώς και της μη κερδοσκοπικής πολιτιστικής εταιρείας «ΠΥΡΝΑ», που αποτελεί τον χορηγό και εστιάζει τις ενέργειές της στη δια βίου μάθηση και στη δημιουργική ψυχαγωγία ενηλίκων και ανηλίκων.

Συγκροτείται από μικρές κινητές δανειστικές βιβλιοθήκες. Που έρχονται να καλύψουν, για λίγο χρόνο, το μόνιμο κενό των δανειστικών βιβλιοθηκών στα σχολειά μας. Είναι εύχρηστες, ταξιδιωτικές βαλιτσούλες με ρόδες, σαν αυτές που χρησιμοποιούμε σε σύντομα ταξίδια με το τραίνο, το αυτοκίνητο, το αεροπλάνο, γεμάτες με βιβλία. Που μεταφέρονται σε διαφορετικά σχολειά του Δήμου Αθηναίων και παραμένουν στη διαθεσιμότητα των παιδιών του εκάστοτε σχολείου για τρείς εβδομάδες μέχρι να πάνε στο επόμενο.

Το υλικό τους προέρχεται αποκλειστικά από την Κεντρική Βιβλιοθήκη του Δήμου Αθηναίων, όπου έχει γίνει και η επιλογή και η καταγραφή τους και όπου και θα επιστρέψουν στο τέλος της σχολικής χρονιάς. Τα βιβλία εκφράζουν διαφορετικά είδη του λόγου και γνωστικά αντικείμενα και καλύπτουν τρεις διαφορετικές θεματικές ενότητες: «Αθήνα η πόλη μου», «Τα ζώα», «Δένδρα και Δάση». Συνοδεύονται από επιτραπέζια ή επιδαπέδια παιγνίδια.

Έτσι οργανώνεται, όπως και στα πραγματικά ταξίδια, ένα ταξίδι στον μεγάλο και μικρό και απέραντο κόσμο της βιβλίου, που επιτρέπει στα παιδιά, με τη βοήθεια των δασκάλων τους, να ανακαλύψουν και να γευτούν την απόλαυση της (ανά)γνώσης και να χαράξουν τη δική τους πορεία, καθώς «το ένα βιβλίο οδηγεί στο άλλο», μπορεί επίσης να συνδυαστεί με οποιοδήποτε άλλο, μέσα στην τάξη τους ή στο σπίτι τους.

Πρόκειται για ένα ταξίδι που ενσαρκώνει το δημόσιο χαρακτήρα του βιβλίου, δημιουργεί τις βάσεις για την αναγνώριση, περιδιάβαση και πρόσληψή του που αποτελούν και τις βάσεις για μια εκ των ένδον επικοινωνία με τον κόσμο της (ανά)γνωσης.

Μυρτώ Φερεντίνου- Οι πόλεις και τα άστρα τους

Ντίνος Χριστιανόπουλος: έτσι θα πάει ως το τέλος

2012-01-28T09:58:00.006+02:00

Αποσπάσματα από αφιέρωμα των «Αναγνώσεων» στον Ντίνο Χριστιανόπουλο (τχ. 105, 1/1/2005)

-Το Εναντίον των βραβείων, των κλικών και των κρατικών επιχορηγήσεων, που γράφτηκε το 1977, δεν ήταν μόνο μια προσωπική δήλωση αλλά διέγραφε έναν ρόλο για τον λογοτέχνη. Τριάντα χρόνια μετά, μήπως περισσεύουν οι συμβιβασμοί των πνευματικών ανθρώπων με την εξουσία και την αγορά;

-Το Εναντίον το έγραψα σαν ένα πιστεύω ή και ευαγγέλιο, όχι για τους άλλους αλλά για τον εαυτό μου. Επομένως, αν εγώ κατάφερα να το εφαρμόσω, είμαι ευχαριστημένος. Ότι οι άλλοι δεν θα το εφάρμοζαν είμαι σίγουρος. Όταν από πολύ μικρός άρχισα να μιλώ εναντίον των βραβείων, κανείς δεν ήθελε ούτε να με ακούσει, με τον ίδιο τρόπο που σήμερα δεν θέλουν να με ακούσουν. Πες ότι ήμουν μια φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Πάντως, αν μπορεί ένας άνθρωπος να εφαρμόσει τα ίδια του τα διαγράμματα για τις αρχές και τις ιδέες του, τότε αυτό είναι πάρα πολύ σπουδαίο.

Από τη συνέντευξή του

στον Μάκη Καραγιάννη

Η όποια «αιρετικότητά» του, ό,τι πιθανόν να αντιμετωπίζεται από κάποιους ως ιδιορρυθμία, δεν είναι παρά αποτέλεσμα της συνεπούς κριτικής στάσης του, η οποία κάποτε εκφράζεται με οξύ τρόπο, όμως δεν έχει καμιά σχέση με τις θορυβώδεις εκφάνσεις της μεταπολεμικής κρίσης αξιών και προτύπων, π.χ. με τον ακροδεξιών αποκλίσεων ριζοσπαστισμό του Ρένου Αποστολίδη, ο οποίος την ίδια εποχή υπονόμευε τις δυνατότητες μιας πλειάδας νεαρών λογίων της Αθήνας. Αντίθετα, ο Χριστιανόπουλος, ζώντας την εποχή του, ενταγμένος απολύτως εντός της, κατάφερε να δημιουργήσει τον απαραίτητο ζωτικό χώρο, ένα ολόδικό του, φιλόξενο, γόνιμο και ενεργό «άσυλο» μαθητείας: μέσα του όλοι μεγαλώσαμε.

Από το κείμενο

του Κώστα Βούλγαρη

Τον Ντίνο Χριστιανόπουλο τον πλησίασα εκείνο τον καιρό που οι μπροστινές σόλες των παπουτσιών του έχασκαν σαν το ανοιχτό στόμα του κροκόδειλου και οι γιακάδες των πουκαμίσων του ήταν λιωμένοι από την πολυκαιρία.

Από το κείμενο

της Μαρίας Κέντρου-Αγαθοπούλου

Κάποτε τον είδα –δεν με έβλεπε- να σκύβει στη βρεμένη άσφαλτο του Λευκού Πύργου, με δέος να πιάνει στα χέρια του ένα σκοτωμένο περιστέρι και να μονολογεί. Και τότε είχα άλλη μια όψη του μπροστά μου.

Από το κείμενο

του Γιώργου Χρονά

-Πληρώσατε κάποιο κόστος γι’ αυτή τη μοναχική σας πορεία;

-Όχι κόστος, η λέξη είναι πολύ κουλτουριάρικη, εδώ πρόκειται για θυσίες με το ίδιο μου το αίμα. Η ερώτηση έπρεπε να είναι: αντέχετε να πληρώνετε με το ίδιο σας το αίμα αυτό που ευθύς εξαρχής θεωρήσατε ως δικό σας modus vivendi και δικό σας προορισμό; Αν αντέχετε, μπράβο∙ αν δεν αντέχετε, σε ποιους τομείς υποχωρήσατε; Εγώ δεν ξέρω κανέναν που να νομίζει ότι υποχώρησα, εκτός από κάποιους κακεντρεχείς που λένε ότι έχω υποχωρήσει από τις αρχικές μου ιδέες, αλλά αυτό δεν μου το απέδειξαν. Θα σου πω ένα παράδειγμα: μέσα στο Εναντίον μιλώ εναντίον των βραβείων και εναντίον των κρατικών επιχορηγήσεων. Πριν είκοσι χρόνια είχαν δημιουργηθεί οι λογοτεχνικές συντάξεις, για τις οποίες έγραψα ότι δεν έπρεπε το κράτος να δίνει συντάξεις, επειδή κάποιοι έγραψαν πέντε ωραία ποιήματα. Όταν, λοιπόν, ετέθη θέμα λογοτεχνικών συντάξεων εγώ αντέδρασα και είπα ότι αρνούμαι να υποβάλω αίτηση για να πάρω λογοτεχνική σύνταξη. Αυτό το έκανα πριν είκοσι χρόνια. Δεν υπέβαλα, δεν πήρα. Κατά καιρούς διάφοροι έρχονταν και μου έλεγαν, "μα κάνεις κακό στον εαυτό σου και ψευτοσυντηρείσαι". Εγώ έχω μια μικροσκοπική σύνταξη με 480 ευρώ το μήνα, με τα οποία μπορούν να ζήσουν μόνο οι κότες. Θα μπορούσα με μια σύνταξη λογοτεχνική, που άλλωστε τη δικαιούμουν, να έχω ένα μεγαλύτερο εισόδημα. Όχι. Αρνήθηκα και έκτοτε βράζω μες στη φτώχια μου, άλλωστε δεν περνώ και πολύ άσχημα, υπάρχουν και χειρότερα. Λοιπόν, απ' αυτό το συγκεκριμένο παράδειγμα καταλαβαίνεις τι θα πει να πληρώνεις με το ίδιο σου το αίμα, αυτά που είπες ως μεγάλες ηθικές αρχές. Όχι μόνο δεν το μετάνιωσα, όχι μόνο δεν υπεχώρησα, αλλά έτσι θα πάει ως το τέλος.

Από τη συνέντευξή του

στον Μάκη Καραγιάννη

Ολόκληρο το αφιέρωμα στο

http://avgi-anagnoseis.blogspot.com/searchq=%CE%A7%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF

Αποστολή εξετελέσθη

2012-01-28T09:55:00.001+02:00

Εις μνήμην του άντρα μου

Βαγγέλη Αποστολόπουλου

Τραπεζικοί και τα τσιράκια τους

τηλέφωνα κουδούνιζαν

Κάθετες εφορμήσεις συνέχεια

Ο ήχος βάναυσος

Μην καθυστερείτε

Τακτοποιείστε τις εκκρεμότητές σας

ακόμη και στον ύπνο σας

Μην κοιμάστε

Κοιμάστε;

Πώς ησυχάσατε για σήμερα

Σπεύσατε στην Τράπεζα

διά υπόθεσίν σας

Τολμάτε να τρώτε

Φακές; Ούτε αυτές

Πρώτα στην Τράπεζα

Και η σκέψη σας δική μας

......

Απεβίωσε

Μόλις τα καταφέρατε

τσιράκια

Από τα σύννεφα σας χαιρετά

Στυμφαλίδες όρνιθες

τραπεζικοί τσιράκια

Χτυπάτε και φεύγετε

αφού τα πάρετε όλα

ακόμα και τη ζωή

ακόμα και τα όνειρα

Κατά τα άλλα

συνεχίζει να κυλά η Νέδα

οι ελιές ασημίζουν τις πλαγιές

Τα φοινικόδεντρα αργοσαλεύουν

τα κλαριά τους

Η θάλασσα γλυκά λικνίζεται

κι ο ήλιος ξεψυχά ρόδινος

στα νερά της

Τα ζάρια χτυπάν στο τάβλι

οι φίλοι γκρινιάζουν

Ο καπνός στο βάθος· η θυσία

ολοκληρώθηκε

και το σώμα σφραγισμένο

στα μάρμαρα

Ο Λαπίθας αντίκρυ

και τα μάτια σου λαίμαργα

θα προσπαθούν να διαπεράσουν

τα σκοτάδια

17-01-12

Μαρία Καρδάτου

Η κριτική και η θεωρία της

2012-01-28T09:54:00.003+02:00

Αφιέρωμα, επιμέλεια Κώστας Βούλγαρης, Στέφανος Ροζάνης

Τις προηγούμενες Κυριακές δημοσιεύθηκαν κείμενα των:

Κώστα Γαβρόγου, Ελισάβετ Αρσενίου, Παναγιώτη Παπαδόπουλου, Ελπίδας Ρίκου, Μαρίας Μπαρούχα, Κωνσταντίνου Κυριακού, Παναγιώτη Νούτσου, Νίκου Μαυρέλου, Κώστα Γ. Παπαγεωργίου, Απόστολου Αρτινού, Γιώργου Ρωμανού

Η κριτική της ποίησης την εποχή της κρίσης

2012-01-28T09:52:00.001+02:00

ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΒΟΓΙΑΤΖΟΓΛΟΥ

Η κρίση που περνάει η κριτική της ποίησης στις μέρες μας δεν είναι τωρινό φαινόμενο, αλλά η επιδείνωση μιας νόσου που μετράει τουλάχιστον τρεις δεκαετίες. Η κρίση της κριτικής είναι, κατά τη γνώμη μου, μεγαλύτερη -και σοβαρότερη- από την κρίση της ποίησης. Είναι πολύ πιο δύσκολο να βρεις σήμερα μια ερεθιστική κριτική απ’ ό,τι ένα ερεθιστικό ποίημα∙ έναν εμπνευσμένο κριτικό απ’ ό,τι έναν εμπνευσμένο ποιητή∙ μια ανατρεπτική κριτική απ’ ό,τι ένα ανατρεπτικό ποίημα. Όχι ότι δεν διαβάζουμε πια καλές κριτικές (τόσο στον περιοδικό και τον ημερήσιο τύπο όσο και, περισσότερο αποσπασματικά, στο πέλαγος του διαδικτύου), κριτικές που μπορούν να διευρύνουν την αντίληψή μας για την τέχνη αλλά και για τη ζωή – αυτές όμως είναι ελάχιστες και αποτελούν την εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα.

Από τη μια μεριά ο δημοσιογραφικός λόγος, ακολουθώντας τη λογική των εφημερίδων, δίνει όλο και μικρότερο μερίδιο στην ποίηση και, όταν δεν αρκείται στη βιβλιοπαρουσίαση, αναπαράγει στερεότυπα. Πολλοί «επαγγελματίες» κριτικοί, από την άλλη, εκφράζονται με μια ευγλωττία (που αγγίζει τα όρια της κενολογίας), η οποία ουσιαστικά δεν έχει κανένα αντίκρισμα: δοκιμάστε να διαβάσετε μια τέτοια κριτική κρύβοντας το όνομα του κρινόμενου ποιητή και θα διαπιστώσετε ότι στη θέση του θα μπορούσε να βρίσκεται οποιοσδήποτε άλλος σύγχρονος ομότεχνός του, με οποιοδήποτε από τα ποιητικά έργα του. Έχουμε βέβαια και τους πανεπιστημιακούς κριτικούς, που όμως συχνά παράγουμε ένα λόγο ακαδημαϊκό, άνευρο, αλλά και άτολμο στο να εντοπίσει και να αναδείξει αποκλίνουσες από τις κυρίαρχες νόρμες περιπτώσεις. Οι ποιητές, τέλος -που είναι συχνά και οι ίδιοι προικισμένοι κριτικοί-, δείχνουν να ασχολούνται με την κριτική αισθητά λιγότερο από ό,τι στο παρελθόν (οι σπουδαίες περιπτώσεις μεταπολεμικών ποιητών-κριτικών, όπως ο Σινόπουλος, ο Στεργιόπουλος, ο Αναγνωστάκης, ο Θασίτης, ο Χριστιανόπουλος, ο Λεοντάρης, μοιάζουν όλο και πιο απόμακρα φωτεινά σήματα).

Πού οφείλεται, όμως, η κρίση της κριτικής της ποίησης; Εν πρώτοις, κατά τη γνώμη μου, στην αύξουσα περιθωριοποίηση της αριστοκρατικής αυτής τέχνης, που δύσκολα κινεί τα γρανάζια της αγοράς, καθώς ελάχιστα υπηρετεί (σε αντίθεση με ορισμένα, τουλάχιστον, είδη πεζογραφίας) τις ανάγκες της. Η συνεχής επιτάχυνση των ρυθμών της ζωής μας και η όλο και πιο εργαλειακή χρήση της γλώσσας δεν θέτουν εμπόδια μόνο στην ποίηση αλλά και στην κριτική. Πόσοι κριτικοί είναι σήμερα διατεθειμένοι να ακολουθήσουν τους αργούς ρυθμούς ανάγνωσης της συλλογής που πρόκειται να κρίνουν, να διαβάσουν και όλο το υπόλοιπο έργο του κρινόμενου (αν υπάρχει) προκειμένου να δουν με φρέσκια ματιά τους στίχους που έχουν μπροστά τους και εντέλει να γράψουν με οξυμμένη κριτική (αλλά και συγγραφική) συνείδηση; Ακόμη και όταν η λογοτεχνική κριτική είναι μέσο βιοπορισμού, ένας τέτοιος τρόπος δουλειάς δεν είναι ακατόρθωτος. Απαιτεί όμως χρόνο, που πρέπει ίσως να θυσιαστεί από κάποια άλλη δραστηριότητα, και προπάντων πνευματική και ψυχική διαθεσιμότητα, στοιχεία που σπάνια επιβραβεύονται και ουδέποτε, όπως όλοι γνωρίζουμε, εξαργυρώνονται κοινωνικά και οικονομικά.

Κατά δεύτερο λόγο, οι κριτικοί που με γνώση, υπευθυνότητα και εγκυρότητα έχουν την ικανότητα να εκφράσουν και ταυτόχρονα να διακινδυνεύσουν μια κρίση μετριούνται σήμερα στα δάχτυλα του ενός χεριού. Παλαιότερα –πριν από τη μεταπολίτευση- οι κριτικοί τολμούσαν, παθιάζονταν, συμμετείχαν με θέρμη στην υπόθεση της ποίησης. Η κριτική ήταν γι’ αυτούς προσωπικό διακύβευμα, κρίσιμο ζήτημα ηθικής, αισθητικής, ιδεολογικής στάσης. Τις τελευταίες όμως δεκαετίες η κριτική της ποίησης έχασε τον χαρακτήρα του κατεπείγοντος. Ο δημόσιος ρόλος της έπαψε να είναι βαρύνων. Έγινε περισσότερο δραστηριότητα χρησιμοθηρική, νωθρή, υπόθεση της αγοράς, της αυτοπροβολής, της λογοτεχνικής παρέας, του λογοτεχνικού παρασκηνίου.

Η ποιοτική κριτική, ωστόσο, βελτιώνει τη λογοτεχνική παραγωγή, ανεβάζει τη στάθμη του πολιτισμού μας, αναβαθμίζει τον έντεχνο λόγο σε μια εποχή περιθωριοποίησης έως και απαξίωσής του, καλλιεργεί όχι μόνο το γούστο αλλά και την πολιτική μας συνείδηση. Και αυτό γιατί η σημειωτική πυκνότητα της ποίησης καθιστά την τέχνη αυτή απρόθυμη να συνδιαλλαγεί με την τρέχουσα πολιτική συνθηματολογία. Δεδομένου ότι ο καλός κριτικός τής ποίησης σκύβει πάντα στη μορφή της («η ποίηση μας προσφέρει την εμπειρία τού να βλέπουμε το νόημα να παίρνει σχήμα», γράφει ο Terry Eagleton στο πρόσφατο βιβλίο του How to Read a Poem), γυμνάζει το βλέμμα μας ως προς τη σχέση εκφραστικών μέσων και νοήματος και, μοιραία, μας κάνει δυσανεκτικούς απέναντι στη γύμνια της πολιτικής ρητορείας και δύσπιστους απέναντι στη συμβατικότητα του τρέχοντος δημοσιογραφικού λόγου. Η καλή κριτική, εξάλλου, όχι μόνο συνδυάζει το υποκειμενικό με το αντικειμενικό στοιχείο αλλά και οδηγεί σε μια υπέρβαση της υποκειμενικότητας, καθώς αναδεικνύει τον ομφάλιο λώρο που συνδέει την ποίηση με την εποχή της, τον ποιητή με τον κριτικό του, και τους δύο μαζί με το –εν δυνάμει και εν ενεργεία- αναγνωστικό τους κοινό.

Η καλή κριτική, εντέλει, δεν αυτοκαταναλώνεται, δεν συναλλάσσεται, δεν ναρκισσεύεται. Μας στέλνει κατευθείαν στην ποίηση, δημιουργεί την ανάγκη για ποίηση, κάνει την ποίηση υπόθεση της πραγματικότητάς μας – και λειτουργεί, επιπλέον, ως αντίβαρο στη διανοητική αλαζονεία και τον ισοπεδωτικό ορθολογισμό, με τα οποία συχνά τις τελευταίες δεκαετίες ο τρόπος άσκησης της θεωρίας της λογοτεχνίας περιβάλλει την ποίηση (αλλά και την πεζογραφία), εξουδετερώνοντας την ιδιοτυπία της σε σχέση με άλλους κοινωνικούς και πολιτικούς λόγους και αδρανοποιώντας την ανατρεπτική της δύναμη.

Αν κάποτε η κριτική της ποίησης ξεπεράσει την κρίση της, θα ενεργοποιήσει την επιχωματωμένη (και περιφρονημένη) ικανότητά μας να αντλούμε συγκίνηση από τον ποιητικό και τον κριτικό λόγο, θα τονώσει την ηθική στάση μας, θα εξασκήσει και θα ενδυναμώσει την κρίση μας. Η πολύπλευρη κρίση της εποχής μας έχει περισσότερο από ποτέ ανάγκη τον έγκριτο κριτικό λόγο.

Η Αθηνά Βογιατζόγλου διδάσκει Νεοελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Την επόμενη Κυριακή

2012-01-28T09:49:00.001+02:00

Γιώργος Μερτίκας, Η αλληγορία της επιστροφής του παρία

Αλαίν Μπαντιού- Ανιστορική φιλοσοφία, ιστορική πολιτική

2012-01-21T18:35:00.001+02:00

ΤΟΥ ΒΑΓΓΕΛΗ ΜΠΙΤΣΩΡΗ

Alain Badiou:

-La relation énigmatique entre philosophie et politique, Germina, Παρίσι, Ιανουάριος 2011

-«Le socialisme est-il le réel dont le communisme est l’idée?», στο Alain Badiou, Slavoj Zizek, L’Idée du communisme, ΙΙ (Conférence de Berlin, 2010), Lignes, Παρίσι, Μάρτιος 2011

Ο Αλαίν Μπαντιού είναι ένας φιλόσοφος που έχει θεματοποιήσει με συστηματικό τρόπο, θεωρητικά και πρακτικά, την («αινιγματική») σχέση της φιλοσοφίας με την πολιτική. Ως γνωστόν υποστηρίζει ότι η ύπαρξη της πρώτης εξαρτάται από τέσσερις («γενολογικούς») όρους, τουτέστιν την πολιτική, την επιστήμη, την τέχνη και τον έρωτα:

«Σε ό,τι με αφορά [...] μπορώ να πω ότι η φιλοσοφία εξαρτάται από ορισμένους μη φιλοσοφικούς τομείς· αυτούς τους τομείς τους έχω ονομάσει “όρους’’ [“conditions’’] της φιλοσοφίας. [...] Προτείνω ένα σύνολο [...] όρων που ανάγονται σε τέσσερις διαφορετικούς τύπους: στην επιστήμη, [...] στην πολιτική, στην τέχνη και στον έρωτα. Έτσι το έργο μου εξαρτάται, επί παραδείγματι, από μια νέα έννοια του απείρου, αλλά επίσης από τις νέες μορφές της επαναστατικής πολιτικής, από τα μεγάλα ποιήματα του Μαλλαρμέ, του Ρεμπώ, του Πεσσόα, του Μάντελσταμ και του Ουάλλας Στήβενς, από την πεζογραφία του Μπέκετ, και από τις τις νέες μορφές του έρωτα που έχουν αναδυθεί μέσα στα πλαίσιο της ψυχανάλυσης καθώς και από τον πλήρη μετασχηματισμό όλων των ερωτημάτων που αφορούν τον εμφυλισμό [sexuation] και το “gender’’ [“κοινωνικό φύλο’’] [1]».

Επιπλέον η φιλοσοφία όχι μόνον εξαρτάται από αυτούς τους όρους, αλλά συνδιαλέγεται μαζί τους εκ των υστέρων, καθότι έρχεται μετά από αυτούς, μετά την αυγινή εμφάνισή τους, συγκεκριμένα τη νύχτα, σαν την εγελιανή γλαύκα της σοφίας. Εν ολίγοις «το μέλλον της φιλοσοφίας εξαρτάται από την ικανότητα της προοδευτικής προσαρμογής της στην αλλαγή αυτών των όρων», έτσι ώστε θα μπορούσε κανείς να πει ότι «η φιλοσοφία έρχεται πάντοτε σε έναν δεύτερο χρόνο, έρχεται στο εκ των υστέρων των μη φιλοσοφικών καινοτομιών [2]». Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι οι «καινοτομίες» στο πεδίο τούτων των όρων κατ’ ουσίαν προκαλούνται μετά την εμφάνιση ενός συμβάντος μέσα στον προσίδιο τόπο τους.

Σε τούτο ακριβώς το κομβικό σημείο της ετεροχρονίας στη σχέση μεταξύ της φιλοσοφίας και των τεσσάρων όρων της προστίθεται άλλη μία σημαντική διαφορά, η οποία συναρτάται με την έννοια της ιστορικότητας. Ο Μπαντιού υιοθετεί τη θέση του Αλτουσσέρ σύμφωνα με την οποία «η φιλοσοφία δεν έχει καθόλου ιστορία, [...] είναι πάντοτε το ίδιο πράγμα. Εν τοιαύτη περιπτώσει το πρόβλημα του μέλλοντος της φιλοσοφίας είναι απλό: το μέλλον της φιλοσοφίας είναι το παρελθόν της. [...] Μια φιλοσοφία σαν καθαρή επανάληψη του ίδιου [3]». Από την άλλη μεριά όμως αποφαίνεται ότι οι τέσσερις όροι (ως γενολογικές διαδικασίες ή διαδικασίες αλήθειας) έχουν συμβαντική προέλευση, δομούνται από τις ρήξεις που επιφέρει στο ιστορικό τους γίγνεσθαι το απρόβλεπτο, ρηξικέλευθο συμβάν από το οποίο απορρέουν οι διαδικασίες αλήθειας (για τον Μπαντιού «η φιλοσοφία δεν παράγει αλήθειες», «αλήθεια υπάρχει μόνο επιστημονική, καλλιτεχνική, πολιτική ή ερωτική [4]»). Εν κατακλείδι: «Η φιλοσοφία είναι ριζικά διακριτή, ως τόπος σκέψης, από την πολιτική. Αλλά τίθεται υπό τον όρο της συμβαντικής μορφής της [5]». Με άλλα λόγια θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια ιστορικότητα των τεσσάρων όρων η οποία αντιδιαστέλλεται προς την ανιστορική ενότητα της μίας και ταυτής φιλοσοφίας. Επομένως επιβάλλεται να γίνει μια ιστορική περιγραφή αυτών των συμβαντικών ρήξεων που στίζουν χρονικά τον τόπο των τεσσάρων όρων: «Ωστόσο, αν το φιλοσοφικό ενέργημα είναι τυπικά ίδιο, και η επανάληψη του ίδιου, θα πρέπει να εξετάσουμε την αλλαγή των ιστορικών συμφραζομένων. Διότι το ενέργημα καταλαμβάνει τη θέση του υπό ορισμένους όρους. Όταν ένας φιλόσοφος προτείνει μια νέα διαίρεση και μια νέα ιεραρχία για τις εμπειρίες της εποχής του, αυτό γίνεται επειδή μία νέα διανοητική δημιουργία, μία νέα αλήθεια έχει μόλις εμφανιστεί. Στην πραγματικότητα αυτό συμβαίνει επειδή, κατά την άποψή του, πρέπει να επωμιστούμε τις συνέπειες ενός νέου συμβάντος μέσα στους πραγματικούς όρους της φιλοσοφίας [6]».

Επ᾽ αυτού ο Μπαντιού ομολογεί ότι η σκέψη του είναι «περιοδολογική» («séquentielle»), ότι περιγράφει τις ιστορικές αλλαγές μέσω της οριοθέτησης «ακολουθιών», «περιόδων» («séquences»): «Η πολιτική της χειραφέτησης υπάρχει μέσω ακολουθιών, κάτω από το συμβαντικό τυχαίο που διέπει την επιταγή-προδιαγραφή της. Αυτή η πολιτική δεν είναι ποτέ η ενσάρκωση ή το ιστορικό σώμα μιας υπερβατολογικής φιλοσοφικής κατηγορίας. Δεν είναι η κάθοδος της Ιδέας, ούτε η μοιραϊκή μορφή του Είναι. Είναι πράγματι μια μοναδική ιχνογραμμή μέσω της οποίας έρχεται στο φώς η αλήθεια μιας συλλογικής κατάστασης [7]». Για τον Μπαντιού, επί παραδείγματι, «η διανυσματική Ιδέα των εξαναστάσεων [insurrections] ή των πολιτικών καινοτομιών αλλάζει [8]». Αυτό φαίνεται κατά την κλασική εποχή της Γαλλικής Επανάστασης στην οποία διακρίνει δύο περιόδους: στην πρώτη δεσπόζει η κατηγορία της ελευθερίας που καθορίζει την ισότητα και την ιδιοκτησία, ενώ στη δεύτερη γίνεται σημαντικότερη η έννοια της ισότητας που καθορίζει με τη σειρά της την ελευθερία και την ιδιοκτησία. Ως εκ τούτου σήμερα «είμαστε σε μια πολιτική περίοδο που άρχισε, κατ’ ουσίαν, από το τέλος της Γαλλικής Επανάστασης, από το συμβιβασμό μεταξύ ισότητας, ελευθερίας, ιδιοκτησίας, ο οποίος μόλις άρχισε να σταθεροποιείται είχε ήδη αμφισβητηθεί. Είναι η περίπτωση των εξτρεμιστών της Γαλλικής Επανάστασης, με τον Μπαμπέφ και τον ουτοπικό κομμουνισμό. Μπορούμε να ονομάσουμε “δημοκρατία’’ [“démocratie’’] ή “πολιτειακή δημοκρατία’’ [“république’’] –μολονότι αυτά τα δύο πράγματα δεν είναι ταυτόσημα– τα πολιτικά ονόματα που συνάπτονται με την πρώτη περίοδο. Πρέπει να ονομάσουμε “κομμουνισμό’’ το πολιτικό όνομα που συνάπτεται με τη δεύτερη περίοδο [9]». Αυτές οι δύο περίοδοι της Γαλλικής Επανάστασης είναι καθοριστικές για τη σκέψη του Μπαντιού, γιατί κατ’ αυτόν η αυθεντική χειραφετική επανάσταση αρχίζει με τη δεύτερη περίοδο, και δη με την Τρομοκρατία του Ροβεσπιέρρου και του Σαιν-Ζυστ.

Στο ένατο κεφάλαιο του ευπώλητου βιβλίου του De quoi Sarkozy est-il le nom ? (Τίνος πράγματος είναι το όνομα Σαρκοζύ;) ο Μπαντιού διακρίνει στον τομέα της χειραφετικής πολιτικής (που κατάγεται από τη Γαλλική Επανάσταση και διαπνέεται από τη «καλή κομμουνιστική υπόθεση», από την «Ιδέα του κομμουνισμού») δύο περιόδους. Η πρώτη εκτείνεται από τη Γαλλική Επανάσταση (1792 – όχι από το 1789) έως την Παρισινή Κομμούνα (1871) και χαρακτηρίζεται από ένα μαζικό λαϊκό κίνημα που αποβλέπει στην κατάκτηση της εξουσίας, δηλαδή στην ανατροπή του ισχύοντος καθεστώτος μέσω πολύμορφων αγωνιστικών μορφών (διαδηλώσεων, απεργιών, ένοπλων εξεγέρσεων κ.ά.) οι οποίες κατ’ ουσίαν στεγάζονται υπό την εμβληματική λέξη «επανάσταση». «Αυτή η περίοδος κλείνει με την καταπληκτική καινοτομία και τη ριζική αποτυχία της Παρισινής Κομμούνας [10]». Η δεύτερη περίοδος αρχίζει από το 1917 (Ρωσική Επανάσταση, κατάκτηση της εξουσίας) και τελειώνει το 1976 (τέλος της Πολιτιστικής Επανάστασης στην Κίνα, αλλά και τέλος της αγωνιστικής μαχητικότητας που εκδηλώθηκε ανά τον κόσμο από το 1966 έως το 1975 – εδώ προεξάρχει εμβληματικά ο γαλλικός Μάης του ’68).

Τελικά το ερώτημα που ετίθετο τότε για τον Μπαντιού, εν έτει 2007, ήταν το «πού βρισκόμαστε σήμερα;», τουτέστιν μετά την ήττα της χειραφετικής πολιτικής και το θρίαμβο του καπιταλισμού ή καλύτερα της «καπιταλο-κοινοβουλευτικής» δημοκρατίας. Σύμφωνα με την κομμουνιστική σκοπιά που υπερασπίζεται, ο γάλλος φιλόσοφος αποφαίνεται ότι διανύουμε μια αντιδραστική ενδιάμεση περίοδο ή καλύτερα «μια νέα μεσοδιαστηματική περίοδο [période intervallaire], περίοδο εμφανούς θριάμβου του αντιπάλου», η οποία μάλιστα μοιάζει με την αντίστοιχη, ιδαίτερα μακρόχρονη «προς το τέλος του 19ου αιώνα και στην αρχή του 20ού [11]». Εξ ου και η αναζήτηση μιας σύγχρονης χειραφετικής πολιτικής που θα αντιστοιχεί στα κοινωνικο-οικονομικο-πολιτικά δεδομένα της σημερινής συγκυρίας. Εξ ου και το μπαντιουζικό πρόταγμα-αίτημα του ανοίγματος μιας συγκαιρινής τρίτης περιόδου, αυτής της «κομμουνιστικής υπόθεσης», υπό την αιγίδα της «Ιδέας του κομμουνισμού».

Καρπός αυτής της προοπτικής είναι το βιβλίο του Η κομμουνιστική υπόθεση (Πατάκης, 2009) και τα τρία διεθνή συνέδρια υπό τον τίτλο «Η Ιδέα του κομμουνισμού» που οργάνωσε μαζί με τον Ζίζεκ (το πρώτο στο Λονδίνο, το 2009, στο Ινστιτούτο του Μπέρκμπεκ –υπό τη γενικότερη οργανωτική εποπτεία και υποστήριξη του Κώστα Δουζίνα–, το δεύτερο, το 2010 στο Βερολίνο, και το τρίτο, πρόσφατα, το 2011 στη Νέα Υόρκη [12]). Στη διάλεξή του στο «Συνέδριο του Βερολίνου, 2010» ο Μπαντιού συνοψίζει σε τέσσερις προτάσεις «το γενικό πλαίσιο της επαναπροώθησης της κομμουνιστικής ιδέας υπό μία εντελώς νέα μορφή»: 1) Η ιδέα αυτή στην έμπρακτη διάστασή της συνίσταται σε τοπικές πολιτικές εμπειρίες που συνδέονται με τις προλεταριακές μάζες, ξένες προς την κεντρική κρατική εξουσία, είτε αυτή είναι δημοκρατική είτε αυταρχική: «Είναι ουσιώδες να αποσπάσουμε την πρακτική πολιτική από τη σαγήνη της εξουσίας». 2) Η ιδέα αυτή είναι αφ’ εαυτής μη βίαιη: «Η βία δεν είναι γενική μέθοδος, όπως είχε γίνει όταν η κομμουνιστική ιδέα ήταν συνδεδεμένη με τον πόλεμο. [...] Παρά ταύτα, είναι νόμιμο να υπερασπίζεσαι έναν πολιτικό τόπο όταν γίνεται αντικείμενο επίθεσης. Η αμυντική βία μπορεί να επιβληθεί από τον αντίπαλο». 3) Είναι ανάγκη να φανταστούμε την «κίνηση της Ιστορίας» σαν «την ύπαρξη μιας προλεταριακής ή λαϊκής πολιτικής δύναμης, άμεσα διεθνούς. [...] Ο εθνικός περιορισμός των επαναστάσεων του 20ού αιώνα ήταν μια από τις μεγάλες αδυναμίες της κομμουνιστικής ιδέας. Γέννησε έναν παραποιημένο διεθνισμό, καθότι αυτός είχε υπονομευθεί από την εθνική ηγεμονία ορισμένων χωρών». 4) «Η σύνθεση του τοπικού πραγματικού στοιχείου, των πολιτικών εμπειριών που συγκροτούν τόπους, και αυτού του παγκόσμιου ιστορικού φαντασιακού, άμεσα διεθνιστικού, ορίζει ένα πολιτικό υποκείμενο που στρατεύεται σε αυτό που μπορεί να ονομαστεί “δράση χωρίς σύνορα’’. [...] Θα έλεγα ότι η διεθνιστική προσταγή έχει γίνει σήμερα η κύρια προσταγή και ως προς αυτό το σημείο, όπως γνωρίζετε, έχουμε μια σημαντική καθυστέρηση σε σύγκριση με τον ίδιο τον καπιταλισμό [13]».

Εν κατακλείδι, αυτή η τρίτη περίοδος του κομμουνισμού, ελευσόμενη αλλά και πολλά υποσχόμενη, ορίζεται από τον Μπαντιού μέσω διαπιστώσεων και προταγμάτων που αφορούν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της χειραφετικής πολιτικής, όπως: το τέλος του επαναστατικού αγώνα και κατ’ επέκτασιν της επιδίωξης της κατάκτησης της εξουσίας, η αξιοδότηση της τοπικής δράσης και η εγκατάλειψη της αντίστοιχης γενικής ή ολικής, η καθολική απόρριψη των εκλογών, η στηλίτευση τόσο του κόμματος εν γένει (συνυπολογιζομένου του κομμουνιστικού) όσο και του κόμματος-κράτους (λενινιστικού ή μαοϊκού), η κατάργηση του κράτους και, κυρίως, το δίλημμα «κομμουνισμός ή βαρβαρότητα» – όπου η «βαρβαρότητα» ταυτίζεται με τον «καπιταλο-κοινοβουλευτισμό» καλυμμένο υπό το μανδύα της «δημοκρατίας».

Όλα αυτά τα καταγράφω κατά το δυνατόν «αντικειμενικά» (εξ ου και τα πολλά παραθέματα εντός εισαγωγικών) –σκοπίμως άνευ σχολίων ή/και (επι)κριτικής–, ούτως ώστε η ανά την Ελλάδα πολυδιάστατη και κατ’ ουσίαν πολυδιασπασμένη σημερινή «χειραφετική Αριστερά» να τοποθετηθεί υπεύθυνα έναντι της θεωρητικής και, κυρίως, πρακτικής πολιτικής δραστηριότητας του Μπαντιού, έχοντας βεβαίως επίγνωση των παραπάνω θέσεών του.

Ο Βαγγέλης Μπιτσώρης είναι συγγραφέας, μεταφραστής άνευ επιτηδεύματος

[1] La relation énigmatique entre philosophie et politique (Germina, Παρίσι 2010), σ. 14-15.

[2] Αυτ., σ. 15.

[3] Αυτ., σσ. 18-19.

[4] Μανιφέστο για τη φιλοσοφία, μτφρ. Άντα Κλαμπατσέα, Βλάσης Σκολίδης, Ψυχογιός, Αθήνα 2006, σ. 22.

[5] Alain Badiou, «L’outrepassement politique du philosophème de la communauté», στο Georges Leyenberger, Jean-Lacques Forté (επιμ.), Politique et modernité, Osiris, Παρίσι 1992, σ. 63.

[6] La relation énigmatique entre philosophie et politique, ό.π., σσ. 25-26.

[7] Alain Badiou, «L’outrepassement politique du philosophème de la communauté», ό.π., σ. 62.

[8] Alain Badiou, Fabien Tarby, La philosophie et l’événement, Germina, Παρίσι 2010, σ. 25.

[9] Αυτ., σ. 26.

[10] De quoi Sarkozy est-il le nom ?, Lignes, Παρίσι 2007, σ. 141.

[11] Αυτ., σ. 149.

[12] Βλ. Alain Badiou, Slavoj Zizek: Α) L’Idée du communisme (Conférence de Londres, 2010), Lignes, Παρίσι 2010. B) ) L’Idée du communisme, ΙΙ (Conférence de Berlin, 2010), Lignes, Παρίσι 2011.

[13] L’Idée du communisme (Conférence de Berlin, 2010), ό.π., σσ. 20-21.

Μια εικόνα του Τάκη Σινόπουλου και της Μεταπολίτευσης

2012-01-21T18:31:00.001+02:00

ΜΑΝΔΡΑΓΟΡΑΣ, τχ. 45

Το καινούριο τεύχος του περιοδικού κυκλοφορεί με ένα αφιέρωμα στον μεγάλο πελοποννήσιο Τάκη Σινόπουλο. Δημοσιεύονται 42 επιστολές του Σινόπουλου, καθώς και 3 επιστολές του πεζογράφου Νίκου Καχτίτση, στον επίσης Ηλείο και φίλο τους, ζωγράφο Δανιήλ, επιστολές σημαντικές και χαρακτηριστικές μιας ολόκληρης εποχής, παρουσιασμένες με την επιμέλεια του Κώστα Κρεμμύδα. Ήδη τα τρία ονόματα των αλληλογραφούντων ορίζουν μια πολύ ισχυρή και ιδιαίτερη περιοχή του μεταπολεμικού μοντερνισμού, και μάλιστα εκείνη την εκδοχή που τον οδηγεί στα έσχατα κράσπεδά του.

Αν μάλιστα προσθέσουμε και ορισμένα από τα πρόσωπα που περνούν μέσα στην αλληλογραφία, π.χ. τη Μαντώ Αραβαντινού, μπορούμε να μιλήσουμε για μια ευκαιρία αναστοχασμού πάνω στον μεταπολεμικό μοντερνισμό, αφού αυτές ακριβώς, οι πιο «σκληρές» εκδοχές του σχεδόν απουσιάζουν από τον μετέπειτα κανόνα, δηλαδή από την περιοριστική επίσημη αφήγηση, που ναι μεν κάλυψε τις τρέχουσες ανάγκες της φιλολογίας, αλλά, λόγω οκνηρίας, κατέληξε στην αποσιώπηση και εν τέλει στον εξοβελισμό εκείνου του μοντερνισμού που συνέχισε να αναμετράται με τη μορφή, να διερευνά εκείνες τις εσχατιές απ’ όπου θα περάσουν οι επόμενοι, και συγκεκριμένα οι μεταμοντέρνοι. Γιατί κι αυτοί στα γύρω χώματα ανέκυψαν, σε διάλογο μάλιστα με τους εν λόγω Ηλείους (δες π.χ. την αναφορά του Γιάννη Πάνου, μέσα στις σελίδες της Remington, στον Ήρωα της Γάνδης του Καχτίτση).

Τέλος, ιδιαίτερη αναφορά θα πρέπει να γίνει στο αποθησαυριζόμενο εδώ κείμενο-ντοκουμέντο του Σινόπουλου, δημοσιευμένο στο Βήμα, την πρώτη Κυριακή του 1976, όπου κάνει τον απολογισμό της εκδοτικής παραγωγής του προηγούμενου έτους. Κείμενο πολλαπλά χρήσιμο, όχι μόνο ως τεκμήριο και εποπτικός δείκτης της Μεταπολίτευσης, αλλά και για τους τωρινούς νέους ποιητές, που ενδεχομένως αναρωτιούνται πώς γράφονται τα ποιήματα, αφού μπορούν να δουν τα αναγνωστικά ενδιαφέροντα και τον πολιτισμικό-θεωρητικό ορίζοντα του ποιητή Σινόπουλου, εν έτει 1975-1976. Όλοι δε, παλαιότεροι και νεώτεροι, μπορούμε να δούμε τον λόγο για τον οποίο οι τότε πρωτοεμφανιζόμενοι ποιητές του ’70 δεν έδωσαν έργο ανάλογο των προσδοκιών... Ανθολογούμε ένα μικρό απόσπασμα.

Κ.Β.

Σκέψεις και μερικά Λοξοδρομίσματα

ΤΟΥ ΤΑΚΗ ΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ

Τα βιβλία τα πολλά και τα καλά είναι πάντοτε μία ευτυχία. Λοιπόν μεταξύ άλλων στο 1975 κυκλοφόρησε στην Ελλάδα μεταφρασμένο το βιβλίο του Ζαν Πιέρ Βερνάν Μύθος και σκέψεις στην αρχαία Ελλάδα. Μία σειρά μελετημάτων με κριτική μεθοδολογία και Στρουκτουραλισμό και τον Επιστημονικό Μαρξισμό – ένας συνδυασμός ίσως απαραίτητος σήμερα για να φωτιστούν κοινωνικές και οικονομικές δομές, να ερευνηθούν σωστά τα προβλήματα της Ιστορίας. Ένα παλαιότερα (1966) μεταφρασμένο βιβλίο του Βερνάν με τίτλο Η καταγωγή της Ελληνικής σκέψης (δίπτυχο) θα περάσει μάλλον απαρατήρητο. Τώρα συλλογίζομαι αν και ως πιο σημείο το παραπάνω βιβλίο του Βερνάν θα μελετηθεί και γονιμοποιήσει τη σκέψη των σύγχρονων Ελλήνων ή θα καταποντιστεί μέσα στον ωκεανό των βιβλίων κυρίως πολιτικών και κοινωνικών που έχει κατακλύσει την αγορά στα βιβλιοπωλεία.

Σημειώνω ακόμη την πρόσφατη κυκλοφορία ενός παλαιότερου βιβλίου του Μισέλ Φουκώ Η ιστορία της τρέλας (Ηριδανός) και λογαριάζω πως μας λείπει το σπουδαιότερο Οι λέξεις και τα πράγματα που κυκλοφόρησε (Γκαλιμάρ) στη Γαλλία το 1966 και έκανε τον συγγραφέα διάσημο.

Αν έχει σημασία και το τι μέχρι σήμερα απουσιάζει από το μεταφραστικό χώρο, θα σημείωνα τα έξοχα μελετήματα της Κλεμάνς Ραμνού γύρω από του προσωκρατικούς και τον Ηράκλειτο, βιβλία που θα γοήτευαν ίσως πολλούς και όχι μόνο τους καθηγητές φιλολογίας. Θα σημείωνα ακόμη συγγραφείς και βιβλία που θα έπρεπε από καιρό να ‘χουν μεταφραστεί και να ‘χουν κτήμα του αναγνωστικού κοινού, π.χ. το έργου του Ζαν Λακάν, του Ζακ Ντεριντά, του Ζιλ Ντελέζ και μερικών άλλων παλαιοτέρων που λάμπρυναν τη γαλλική σκέψη, του Ζωρζ Μπατάιγ, του Γκαστόν Μπασελάρ, του Μωρίς Μπλανσό κλπ. Αν θέλουμε να μιλάμε για ξένη κουλτούρα και για δική μας, θα ‘πρεπε να έχουμε πάει μερικά βήματα πιο πέρα από τον Ζαν Πωλ Σατρ. Και, πέρα από τον Ένγκελς και τον Μαρξ, πέρα από τον πρώτο Μαρξισμό, στην αδιάκοπη μελέτη και διερεύνηση, σ’ όλα τα επίπεδα του Μαρξισμού...

Η κριτική και η θεωρία της

2012-01-21T18:29:00.003+02:00

Αφιέρωμα, επιμέλεια Κώστας Βούλγαρης, Στέφανος Ροζάνης

Τις προηγούμενες Κυριακές δημοσιεύθηκαν κείμενα των:

Κριτήρια κριτικής στη λογοτεχνική πεζογραφία

2012-01-21T18:28:00.000+02:00

Μερικά πρακτικά στοιχεία

ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΡΩΜΑΝΟΥ

Σήμερα, παρά την κορυφαία αξία που έχει η Κριτική και η Θεωρία της, τα πρακτικά αποτελέσματά τους, αυτά που φτάνουν στον επαρκή αναγνώστη λογοτεχνίας της χώρας μας, είναι απολύτως ανεπαρκή. Για το γεγονός αυτό, κεντρική ευθύνη έχει το, κατ’ ευφημισμό, κράτος μας, η πολιτική του για το βιβλίο και η κρατικοελεγχόμενη παράδοση του πεδίου σε στρατιά από ιδιοτελείς εγκάθετους. Στον ιδιωτικό τομέα, η υπερπαραγωγή παραλογοτεχνίας, με λυσσαλέα αναζήτηση του ποθητού... «ευπώλητου» βιβλίου, είναι συστημική. Και συμβαίνει ως παράπλευρο έγκλημα του οικονομικού πολέμου, στα πλαίσια της «παγκοσμιοποίησης». Παράλληλα, στα πανεπιστήμια, σχετικές μελέτες, σε «δοκιμαστικό σωλήνα»–in vitro, συχνότατα ατέρμονες, δολιχοδρομικές, καταλήγουν κερδοφόρα σε αέναες, ναρκισσιστικές αναπαραγωγές, που δεν βελτιώνουν τη θέση και την παρουσία τής, σήμερα, παραγόμενης λογοτεχνικής κριτικής.

Αλλά, η λογοτεχνία, όπως και το σύνολο της κοινωνικής μας ζωής, έχει άμεση, κατεπείγουσα ανάγκη από πρακτικά αποτελέσματα, μέσα στη ζωή–in vivo. Αυτονόητη η επάνοδος τής, τραγικά απούσας σήμερα, αξιολογικής κριτικής λογοτεχνίας, με ταυτόχρονη καταγγελία του λοιμού των «βιβλιοπαρουσιάσεων».

Τα όρια λογοτεχνίας και παραλογοτεχνίας δεν είναι ασαφή, όσο κι αν γράφονται και βραβεύονται, ως λογοτεχνικά, βιβλία με ύφος εφημεριδογραφίας «life style». Αυτό, το μη γλωσσικό, μη λογοτεχνικό ύφος, απευθύνεται σε έναν υβριδικό αναγνώστη–Zapper (παράγωγο του zapping) –κατά τον Α. Μαραγκόπουλο–, που διαβάζει 20-50 σελίδες, πότε από το ένα ή το άλλο βιβλίο. Έτσι, ο σεσημασμένος πελάτης «ευπώλητων» βιβλίων, αποκτά «κοινωνικό στυλ»-«καταξίωση», ανάλογη με εκείνη του αγοραστή παγκοσμιοποιημένων προϊόντων «μαϊμού».

Σε εποχές με φυγόκεντρες πολιτικές «αναζητήσεις» (διάβαζε, μορφές τυραννίας), ως προς το ιδεώδες της άμεσης δημοκρατίας, η Κριτική υποχωρεί προσωρινά, και η λογοτεχνία κινείται εξίσου φυγόκεντρα, παραλογοτεχνικά. Κι όμως, στο κέντρο της πραγματικής λογοτεχνίας, πάντοτε υπάρχει το μέτρο των πραγμάτων. Ακριβώς όπως υπάρχει μετρική και στην ποίηση του ελεύθερου στίχου, έτσι υπάρχει μέτρο και στον πεζό λόγο. Το μέτρο αυτό διαθέτει συγκεκριμένα, αξιολογικά κριτήρια κριτικής, που έχουν σχέση με τους Τρόπους και τις Τεχνικές, την κράση ανάμεσα σε Αφήγηση και Περιγραφή, την Ποιητική στους αφηγηματικούς σπονδύλους, τη συνολική αποτίμηση του Ύφους, κ.ά.

Η πίστη μου στην αξία της λογοτεχνικής κριτικής, βασισμένης σε κριτήρια, είναι πολύχρονη και σταθερή: (βλ. «Το παγόβουνο, Χωρίς λογοτεχνικό κανόνα και κριτήρια κριτικής;», Η Αυγή, 20/4/2008, σελ. 35, αφιέρωμα–Βιβλίο: Θεωρία, Λογοτεχνία, Αριστερά, εκδόσεις: Το Πέρασμα, 2008). Έτσι, γράφοντας σήμερα για τη λογοτεχνική πεζογραφία, ελπίζω ότι κάποια απολύτως πρακτικά κριτήρια θα είναι χρήσιμα, στον επαρκή αναγνώστη. Αυτόν που προσπαθεί να δια–κρίνει ένα λογοτεχνικό βιβλίο, μέσα στον ωκεανό των εκδιδόμενων, ενώ έχει ήδη διαβάσει πλήθος από ανούσιες «βιβλιοπαρουσιάσεις» – συχνότατα προϊόντα συναλλαγής. Κείμενα όπου κατά κανόνα επεξηγείται και μόνο το νόημα, η «υπόθεση» του έργου, σαν να είναι ο αναγνώστης νοητικά ανάπηρος και δεν μπορεί να καταλάβει τι λέει κάθε βιβλίο.

Αλλά, με αναφορά μόνο στο Περιεχόμενο (νόημα, υπόθεση), αποσιωπούνται οι τεχνικές, τα μορφικά τεχνάσματα και ο προαπαιτούμενος δεινός χειρισμός της γλώσσας. Στοιχεία απολύτως απαραίτητα, για να αναδειχθεί και η Μορφή, κάθε έργου. Γιατί είναι κοινός τόπος ότι Μορφή και Περιεχόμενο αποτελούν αδιαίρετο ζεύγμα.

Κριτικής κριτήριο πρώτο, λοιπόν, η γλώσσα. Η λογοτεχνία, ως γνωστόν, γράφεται με λέξεις και όχι με ιδέες που προϋπάρχουν, ως προκειμενικό υλικό, σε κάθε συγγραφέα. Ο χειρισμός της γλώσσας, ενώ είναι ποιοτικό προαπαιτούμενο, κατατείνει σε ισόβια συγγραφική άσκηση. Γιατί το ενδολεκτικό τοπίο είναι ένας εννοιακός χώρος, που μοιάζει με αέναο, ρευστό σταυρόλεξο. Ζητούμενο, λοιπόν, εκ μέρους συγγραφέα και αναγνώστη, η επίλυση αυτού του «σταυρόλεξου», που πέραν της Γραμματικής επάρκειας περιλαμβάνει: συντακτικό, λεκτική οικονομία, ενάργεια Μορφής και Περιεχομένου, συγγραφική ιδιοπροσωπία Αυτά είναι κάποια πρακτικά κριτήρια κριτικής, με τα οποία ο αναγνώστης μπορεί να ελέγξει, κατ’ αρχήν, οποιοδήποτε βιβλίο, και μόνο με την ανάγνωση μερικών παραγράφων, ίσως των πρώτων. Γιατί το πώς ξεκινάει ένας συγγραφέας είναι απολύτως δηλωτικό του πώς θα προχωρήσει. Η αρχή μιας ιστορίας, ο τρόπος, η τεχνική με την οποία εισάγεται, αποτελούν, κι αυτά, κριτήρια κριτικής.

Κορυφαίο κριτήριο, ενσωματωμένο στη γλώσσα, είναι η οργανικότητά της, η οργανική της φύση. Γιατί ο συγγραφέας δεν είναι αχθοφόρος μεταφοράς γεγονότων, κοινότοπων περιγραφών και ανούσιας κουβεντούλας. Έτσι, η οργανικότητα στη λογοτεχνική γλώσσα, είναι που επιβάλει στο λογοτέχνημα, σχέδιο, δομή, οργάνωση και νόημα, στα χύμα περιφερόμενα γεγονότα.

Η έννοια της «οργανικής ενότητας μιας ιστορίας, σαν να είναι ένα ζωντανό πλάσμα» είναι γνωστή από τον Αριστοτέλη. Αλλά, και ο Gustav Freytag, στο Technique of the Drama, εξερευνά τρόπους, ώστε να φτάσει σε μία βάση, σε έναν πυρήνα της οργανικής ενότητας του έργου. Και ο Moses L. Malevinsky, στο The Science of Playwriting, μιλάει για τον οργανικό πυρήνα της Ιδέας. Παράλληλα, γνωστές είναι οι απόψεις των: Μαλέρμπ, Βαλερύ, Σεφέρη, Έλιοτ, Μπόρχες, που κατατείνουν στο ότι η λογοτεχνική γλώσσα είναι κρυστάλλινη γλώσσα. Και, μια τέτοια γλώσσα προϋποθέτει οργανικότητα.

Συλλογιστικά συνεχόμενο και το, τόσο πολύ! ενοχλητικό για κάποιους, κριτήριο της λογοτεχνικότητας, που έθεσε ο Ian Mukarovsky, το 1920. Ενοχλητικό, γιατί η κατάκτηση της λογοτεχνικότητας θέλει μόχθο και πολύχρονο κόπο γραφής. Και, σήμερα, αυτό δεν βολεύει τα βιβλία–χάμπουργκερς, από εκδότες φαστφουντάδες. Αλλά, σε πείσμα κάθε μαύρου κερδοσκοπικού μετώπου, ισχύει και θα ισχύει η ουσία της λογοτεχνικότητας. Δηλαδή: όσο μεγαλύτερη είναι η ένταση, στην κράση σημαίνοντος και σημαινόμενου, τόσο πιο ουσιαστικό και σημαντικό είναι το κείμενο που προκύπτει.

Όπως προαναφέρθηκε, κριτήρια αποτελούν τα μορφικά τεχνάσματα, οι Τρόποι και οι Τεχνικές, που χρησιμοποιούνται στη λογοτεχνία. Όμως, πριν καν αρχίσει η αφήγηση, πρέπει ο συγγραφέας να έχει επιλύσει το θέμα της περσόνας του αφηγητή του. Αυτό, το κορυφαίο ζήτημα, αποτελεί δομικό κριτήριο λογοτεχνικής κριτικής. Η σχέση Συγγραφέα – Αφηγητή – Προσώπου ή Προσώπων της μυθοπλασίας (Χαρακτήρα ή Χαρακτήρων), είναι πρωταρχικής σημασίας. Το ποιος μιλάει και από ποια θέση–εστίαση, συναποτελούν δύο ειδικότερα κριτήρια. Και, εδώ είναι που γίνεται το Βατερλώ πολλών συγγραφέων.

Στην εξέλιξη κάθε ιστορίας, τα κυριότερα αφηγηματολογικά εργαλεία είναι ταυτόχρονα και αξιολογούμενα κριτήρια συγγραφής, όπως: περιγραφή, αφήγηση και, φυσικά, κλιμάκωση, κορύφωση, αποκλιμάκωση και λύση ή τέλος της ιστορίας. Όλα αυτά μαζί συνιστούν ένα γενικότερο κριτήριο, τη «διαχείριση της συνολικής αφήγησης μέσα στον αφηγηματικό χρόνο», όπως τίθεται στη μελέτη του Gerard Genette. Δηλαδή, το «μήνυμα» ή «υπόθεση» του έργου –φυσικά, σπουδαία παράμετρος, σε περιβάλλον «τέχνης»...– έρχεται μετά! και μέσα από όσα προαναφέρθηκαν. Το να προβάλλεται λοιπόν, σε μια «βιβλιοπαρουσίαση», μόνο η «υπόθεση», σαν κάτι μετέωρο, ξεκομμένο από άλλα ουσιώδη κριτήρια, δείχνει το διανοητικό επίπεδο του βιβλιοπαρουσιαστή και, συνηθέστατα, την ανάγκη του για ιδιοτελή κοινωνική και κυρίως πολιτική προπαγάνδα.

Διαβάζοντας, ο αναγνώστης κινητοποιεί αυτόματα τα πέντε ενδιάθετα, μέσα του, κλασικά ερωτήματα: ποιος, πού, πότε, τι, γιατί. Και περιμένει απαντήσεις, από τον συγγραφέα, σε κάθε! σειρά του κειμένου. Απαντήσεις που, εκτός από την πορεία της υπόθεσης, σχετίζονται με τις συγγραφικές επιλύσεις (κορυφαίο ζήτημα κριτικής). Έτσι, σχηματοποιείται και το γενικότερο κριτήριο της πλοκής.

Αλλά, η πλοκή παράγεται πρώτιστα από τους χαρακτήρες. Και ο έλεγχός τους γίνεται με συγκεκριμένα κριτήρια: αν τα εξωτερικά χαρακτηριστικά τους έχουν πειστικότητα, ποιότητα. Αν είναι ενδιαφέρουσα και λειτουργική η ψυχολογία, ο λόγος τους. Αν έχουν βάθος, δηλαδή, αν συντελείται η κλιμάκωση, η «ωρίμανσή» τους, μέχρι το τέλος του έργου, κ.ά. Συναφές, γενικότερο, κριτήριο: ο έλεγχος κλιμάκωσης σύγκρουσης, όπως τον θέτει ο Layos Egri.

Όταν ο Andre Gide έλεγε, «Εκείνο που ενδιαφέρει τον συγγραφέα είναι τα όσα έχει βάλει μέσα στο βιβλίο του ασυναίσθητα», έθετε μια ολόκληρη Θεωρία Πρόσληψης. Και, στη λογοτεχνική κριτική, όλα κατατείνουν στη διασάφηση της Πρόσληψης, με τη μελέτη, αξιολόγηση και αποσαφήνιση τόσο των «ασυναίσθητων» όσο και των «εν επιγνώσει» στοιχείων της συγγραφής. Γενικώς, οτιδήποτε στη λογοτεχνία δεν αισθητοποιείται, ουσιαστικά και λειτουργικά, αποτελεί κριτήριο κακής γραφής.

Οι σχολές Αφηγηματολογίας αλληλεπίδρασαν δραστικά με την Κριτική και τη Θεωρία της. Όμως, καταλυτικό κριτήριο, μετά από εκείνα που προαναφέρθηκαν, είναι το αν ο συγγραφέας, τελικά, πετυχαίνει να παρουσιάσει ένα μέρος του κόσμου με προσωπικό τρόπο (κατάθεση ιδιοπροσωπίας), δίνοντας δικό του, διαφορετικό, νόημα.

Γιατί, μέσα από όσα πρακτικά κριτήρια παρουσιάστηκαν, και άλλα που λόγω έκτασης, παραλήφθηκαν, δραματική μυθοπλασία, στη λογοτεχνική πεζογραφία, σημαίνει κατ’ εξοχήν: φαντάζομαι, ετεροβιώνω, αναπλάθω με οργανική γλώσσα, πράττω με Ποιητική, και δίνω νέο νόημα σε κοινότοπα ερεθίσματα. Δηλαδή, ανανοηματοδοτώ τον κόσμο.

Ο Γιώργος Ρωμανός είναι συγγραφέας,

romanosg.blogspot.com

και εκδότης του λογοτεχνικού περιοδικού Πανδώρα,

pandoraperiodiko.blogspot.com

Την επόμενη Κυριακή

2012-01-21T18:24:00.003+02:00

Αθηνά Βογιατζόγλου, Η κριτική της ποίησης την εποχή της κρίσης

Η λογοτεχνική λογοκρισία σήμερα

2012-01-21T18:19:00.001+02:00

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΒΟΥΛΓΑΡΗ

[«Εύνοια και δυσμένεια του Τύπου σε είδη λογοτεχνίας»∙ εισήγηση στην ημερίδα Λογοκρισία/Λογοκλοπή, που διοργάνωσαν η Εταιρεία συγγραφέων, η Κοινωνία των (δε)κάτων και το Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΗΕΑ]

Το θέμα της παρέμβασής μου, όπως μου ανατέθηκε από τους διοργανωτές, με αυτόν ακριβώς τον τίτλο, «Εύνοια και δυσμένεια του Τύπου σε είδη λογοτεχνίας», αποτυπώνει μια ολόκληρη αντίληψη και, με τα συμφραζόμενα που ενεργοποιεί, σχεδόν απαντά προκαταβολικά στα εννοούμενα ερωτήματα. Ήδη ο τίτλος μάς λέει, ότι κάποια λογοτεχνικά είδη, όπως π.χ. το μυθιστόρημα, το δημοσιογραφικό χρονικό, οι βιογραφίες, απολαμβάνουν την εύνοια του Τύπου, ενώ άλλα είδη, λιγότερο εμπορικά, ενδεχομένως και ευγενέστερα, όπως π.χ. η ποίηση, το διήγημα, το λογοτεχνικό δοκίμιο, βρίσκονται σε δυσμένεια. Οι αιτίες που συμβαίνει αυτό αφορούν την εμπορικότητα του κάθε είδους, ίσως όμως και κάποια εγγενή προκατάληψη απέναντι στις τέχνες, όσων κατέχουν την εξουσία του Τύπου. Εξαιρούνται βέβαια οι «καλοί», φερ’ ειπείν τα λογοτεχνικά περιοδικά, καθώς και κάποιες σελίδες βιβλίου, όπως π.χ. αυτές της Αυγής, τις οποίες επιμελούμαι και ως φορέα αυτής της εξαίρεσης μου ανετέθη να αναπτύξω το συγκεκριμένο θέμα.

Όλα αυτά όντως περιγράφουν μια πραγματικότητα και αρκετές παθολογίες, όμως πρόκειται για τη μισή αλήθεια. Γιατί, με βάση την αντίληψη που κυριαρχεί σήμερα στη λογοτεχνική συντεχνία, όποιος έχει γράψει μερικά υποφερτά ή συμπαθητικά ποιήματα, και δεν ανακηρύχθηκε ύπατος των συγγραφέων, δικαιούται να νιώθει θύμα της εμπορευματοποίησης της τέχνης, ο κάθε άδοξος ηθογράφος, του βουνού και του λόγγου, της πλατείας Ομονοίας ή της κρεβατοκάμαρας, να νιώθει επίσης θύμα του σταρ σύστεμ, ο κάθε συγγραφέας ιστορικών μυθιστορημάτων να νιώθει προδομένος από την άκαρδη Κλειώ αυτοπροσώπως, και όλοι μαζί να νιώθουν, ως διάκονοι της τέχνης, ολίγον επικίνδυνοι για το «κατεστημένο», όπως μαρτυρεί και ο ισχνός, υποτυπώδης, αλλά δεόντως «αντιστασιακός» λόγος τους, όποτε επιχειρούν να μιλήσουν για τη λογοτεχνία. Πρόκειται για μια ξεθυμασμένη νεορομαντική αντίληψη, που συναρθρώνεται με την επίσης κυρίαρχη ιδεολογία του μακρυγιαννισμού, καταλήγοντας έτσι στην εθνική νεύρωση του «ανάδελφου έθνους» και στις δακρύβρεχτες λυρικές κορώνες για την παραπεταμένη ποίηση και τους αναξιοπαθούντες συγγραφείς.

Αυτή η αντίληψη, για να αναπαραχθεί χρειάζεται μια σειρά από βολικές ιδεοληψίες, που συσκοτίζουν τα δεδομένα, τα οποία φυσικά άλλα μαρτυρούν. Για παράδειγμα, οι παραχωρήσεις, υπέρ της εμπορικότητας και εις βάρος της ποιότητας, που όντως συμβαίνουν, δεν περιορίζονται στις εφημερίδες μεγάλης κυκλοφορίας. Εδώ και κάμποσα χρόνια, τα πιο γνωστά λογοτεχνικά περιοδικά κυκλοφορούν μόνο αν έχουν κάποιο αφιέρωμα, το οποίο απαραιτήτως αφορά έναν πολύ γνωστό συγγραφέα ή ένα πιασάρικο θέμα, για το οποίο γράφουν κυριολεκτικά οι πάντες, ενώ πάντα προσφέρεται μαζί κι ένα CD, όπου διαβάζει ένας γνωστός ηθοποιός. Και σχεδόν πάντα, πρόκειται για αφιερώματα χωρίς κανένα λογοτεχνικό διακύβευμα. Απ’ όλα δε τα περιοδικά έχει εγκαταλειφθεί ο ουσιαστικός ρόλος τους, που είναι να ανακαλύπτουν, να επιλέγουν, να προτείνουν και να επιβάλλουν καινούριους συγγραφείς, με κριτήρια αμιγώς αισθητικά.

Δεύτερο παράδειγμα, το γεγονός ότι οι κριτικοί λογοτεχνίας που γράφουν στις εφημερίδες, στενάζοντας κάτω από τη δαμόκλειο σπάθη της εμπορικότητας, όταν γράφουν στα λογοτεχνικά περιοδικά γράφουν για τα ίδια ή απολύτως ανάλογα βιβλία, και γράφουν ακριβώς τα ίδια πράγματα, με τα ίδια αναλυτικά εργαλεία, με την ίδια γλώσσα. Τέτοια, «απ’ το παράθυρο» δικαίωση και νομιμοποίηση των ιδεολογικών μηχανισμών που συνιστούν τα μεγάλα εμπορικά ΜΜΕ, δεν θα μπορούσε να σκεφτεί ούτε ο πιο διεστραμμένος νους.

Τρίτο παράδειγμα, τα αυξανόμενα με ρυθμούς γεωμετρικής προόδου λογοτεχνικά βραβεία, τα οποία κανένας «κακός» δεν καθιέρωσε, αλλά προκύπτουν μέσα από τους κόλπους της λογοτεχνικής συντεχνίας, ή με τη συνέργειά της, προκύπτουν από την «επαιτεία της αναγνώρισης», όπως το είπε ο Βύρων Λεοντάρης. Κι εκεί η ποίηση υπολείπεται της πεζογραφίας, το δοκίμιο σπανίζει, αλλά κυρίως απουσιάζουν τα κριτήρια, απουσιάζει ο κριτικός λόγος επί των βραβευομένων βιβλίων, κι έτσι νομιμοποιείται και αναπαράγεται απρόσκοπτα η αυθαιρεσία τού «μου αρέσει – δεν μου αρέσει», δηλαδή ο πιο ασφαλής δρόμος για να οδηγηθεί ο αναγνώστης αποκλειστικά στα «ευπώλητα» είδη λόγου.

Όμως, όλη αυτή η συνθήκη, για να εμπεδωθεί ως κοινωνική ταυτότητα, δηλαδή ως λογοτεχνική συντεχνία, χρειάζεται απαραιτήτως κι έναν ευδιάκριτο «εχθρό». Ποιος είναι αυτός; Εκείνη η λογοτεχνία που βρίσκει μόνη της το δρόμο προς το μεγάλο αναγνωστικό κοινό, δηλαδή τα ευπώλητα βιβλία της λαϊκής (της ποπ, αν προτιμάτε) πεζογραφίας της εποχής μας, τα οποία βιβλία, από άποψη λογοτεχνική, δεν έχουν ουσιαστικές διαφορές από αυτά των «σοβαρών» συγγραφέων, διαφορές με βάση τις οποίες μπορεί κανείς να διακρίνει την τέχνη από τη μη τέχνη∙ αντίθετα, παρουσιάζουν άπειρες ομοιότητες. Η ταμπέλα, ο χαρακτηρισμός του καθενός και της καθεμιάς οφείλεται περισσότερο στις δημόσιες σχέσεις του και την κουτοπονηριά του, ακόμα και στον εκδότη του, παρά σε ποιοτικά κριτήρια. Άλλωστε, τη στιγμή που ζούμε την ιστορική κόπωση της λογοτεχνίας πλοκής και μονοφωνικών χαρακτήρων, όπως διαπιστώνεται από τόσες και τόσες θεωρητικές μελέτες, πώς μπορούν να μπουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σε τρέχοντα βιβλία, αφηγηματικά τόσο υποτυπώδη αλλά και τόσο ομοειδή; Τα μυθιστορήματα των «σοβαρών», όπως και αυτά της λαϊκής πεζογραφίας, απλώς αφηγούνται μια ιστορία, μέσα από τη δράση κάποιων χαρακτήρων, με γλώσσα βατή και κατά το δυνατόν άμεση, με ρυθμό λίγο αργό ή λίγο πιο έντονο, με ήπιο φλουτάρισμα των εικόνων, κατά προτίμηση με λυρικές-ονειρικές και σπανιότερα σουρεαλιστικές «πινελιές», με τα συνήθη φλας-μπακ και τις αναμενόμενες ανατροπές. Κι αυτό είναι όλο. Ως αφηγήσεις, είναι ομοειδείς των καλών τηλεταινιών και των προσεγμένων χολλυγουντιανών περιπετειών, τις οποίες όλοι πιστεύω πως παρακολουθούμε, τουλάχιστον στην τηλεόραση.

Έτσι, οι κατά καιρούς αψιμαχίες και συκοφαντίες, των «σοβαρών» (επίδοξων) εμπορικών συγγραφέων, κατά της λαϊκής, όντως εμπορικής πεζογραφίας, δεν αφορούν την τέχνη του λόγου και το μέλλον της, αλλά μια θέση στη λίστα των ευπώλητων. Πρόκειται δε για σκιαμαχίες, αφού το αποτέλεσμα το ξέρουμε εκ των προτέρων: στο φαντασιακό της λογοτεχνικής συντεχνίας, καθώς και στο πεδίο των μικροαστικών συμβολισμών, οι «καλοί» θα κατατροπώσουν τους «κακούς» (όπως ακριβώς και στα βιβλία τους). Το αποτέλεσμα το εγγυώνται οι βέλτιστες και πολυποίκιλες σχέσεις των «καλών» με τα πολιτιστικά τμήματα των εφημερίδων, με τα λογοτεχνικά περιοδικά, εσχάτως και με τις τηλεοράσεις, ενίοτε με πανεπιστημιακά τμήματα φιλολογίας, πάντα με όλους τους διαθέσιμους κρατικούς και άλλους μηχανισμούς, ανυπερθέτως δε με την αθλιότητα που ονομάζεται ΕΚΕΒΙ. Άλλωστε, αυτές οι σχέσεις είναι που τους καθιστούν «σοβαρούς». Κάπως έτσι, με τις ευγενέστερες των προθέσεων και σχεδόν ανεπαισθήτως, εμπεδώνεται μια καραμπινάτη, ανοικτή μορφή λογοκρισίας, των «σοβαρών» πεζογράφων κατά της λαϊκής πεζογραφίας της εποχής μας, μια λογοκρισία που ως συνενοχή αναπαράγει και συνέχει τη λογοτεχνική συντεχνία. Μια λογοκρισία που πραγματώνεται με αποκλεισμούς: από σελίδες εφημερίδων και περιοδικών, από λίστες βραβείων, απ’ τον λόγο περί λογοτεχνίας, που έτσι κι αλλιώς είναι ο τρέχων λόγος, περί της τρέχουσας λογοτεχνίας.

Κατ’ ουσίαν, και οι μεν και οι δε, επιχειρούν να γράψουν αστικό μυθιστόρημα, το οποίο στα καθ’ ημάς δεν ευδοκίμησε μετά από τόσες δεκαετίες μοντερνισμού, και ακόμα και σήμερα, στη μεταμοντέρνα εποχή, συνεχίζουν να το ψάχνουν αγχωτικά οι περισσότεροι πεζογράφοι, οι εκδότες, και σχεδόν όλοι οι κριτικοί. Σε αυτή τη μάταια και μάλλον εκπρόθεσμη αναζήτηση του αστικού μυθιστορήματος συμπίπτουν και αναλώνονται οι «σοβαροί» και οι λαϊκοί μυθιστοριογράφοι, βουλιάζοντας στην ατελεσφορία. Επειδή όμως η συνάντηση με το μεγάλο κοινό, η «ευπωλησία», για το αστικό μυθιστόρημα είναι συνθήκη εκ των ων ουκ άνευ, το γεγονός ότι την διαθέτει άνετα η λαϊκή πεζογραφία βιώνεται ως απειλή από τους «σοβαρούς», ως προβάδισμα προς το επιζητούμενο αστικό μυθιστόρημα. Έτσι, ως απάντηση, εκτρέφουν και ασκούν αυτή τη σημαντική, για τα λογοτεχνικά μας ήθη, μορφή λογοκρισίας, έναντι της λαϊκής πεζογραφίας, άσχετα αν το αστικό μυθιστόρημα παραμένει, και θα παραμείνει, ανεύρετο για όλους. Άλλωστε, οι καθωσπρέπει, μικρομεσοαστικού ορίζοντα αφηγήσεις όλων των μέχρι τώρα «σοβαρών» της πεζογραφίας μας, αλλά και οι «λαϊκές» αφηγήσεις, που κι αυτές έχουν μακρά ιστορία, ποτέ δεν αξιώθηκαν την πληρότητα και τη λειτουργία του αστικού μυθιστορήματος. Απόδειξη, το γεγονός ότι κανένας λογοτεχνικός «χαρακτήρας» δεν έχει μέχρι τώρα σφραγίσει και οργανώσει το νεοελληνικό φαντασιακό, παρά μόνο οι κινηματογραφικοί χαρακτήρες του Αυλωνίτη, του Φωτόπουλου και των υπολοίπων.

***

Αν αποστασιοποιηθούμε από τη λογοτεχνία ως καταναλωτικό προϊόν και πολιτισμικό φαινόμενο, αν την προσεγγίσουμε με κριτήρια όχι ποσοτικά και κοινωνικά αλλά αισθητικά, τότε η «Εύνοια και δυσμένεια του Τύπου σε είδη λογοτεχνίας» αποκτά και μια άλλη διάσταση. Για παράδειγμα, δεν ενδιαφέρει καθόλου η σημασία και η έκταση που δόθηκε τα τελευταία 20-25 χρόνια στα ποιητικά βιβλία συνολικά, αλλά αν αναδείχθηκαν εκείνα που, σε αυτά τα χρόνια, προώθησαν τη γλώσσα της ποίησης. Και εν προκειμένω, από την άποψη όχι των ποιητών που ενδιαφέρονται για το βιβλιαράκι τους αλλά από την άποψη της ποίησης, είναι τελείως αδιάφορο αν αφιερώθηκαν 500 σελίδες, ή καμία σελίδα, σε συλλογές νεωτέρων, οι οποίοι επαναλαμβάνουν, αμέριμνα, τον Σεφέρη, τον Αναγνωστάκη, τον Κοντό ή τη Ρουκ. Από την άποψη της ποίησης, το κριτήριο είναι πόσες σελίδες αφιέρωσαν, τα ένθετα των εφημερίδων και κυρίως τα λογοτεχνικά περιοδικά, π.χ. στον Ηλία Λάγιο. Εδώ, ο απολογισμός είναι τραγικός. Τραγικότερο όμως, και ίσως ενδεικτικότερο, είναι ένα άλλο παράδειγμα.

Για την πεζογραφία του Θανάση Βαλτινού έχουν γραφεί πάρα πολλές σελίδες, σε βαθμό που να μπορεί να θεωρηθεί ως ένας συγγραφέας ευνοημένος από τη δημοσιότητα. Αν όμως δει κανείς τι ακριβώς έχει γραφεί, θα διαπιστώσει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των κειμένων μιλά για έναν συγγραφέα που με αδρές γραμμές αναδεικνύει τον λυρισμό της ελληνικής υπαίθρου και της πετραίας μοίρας, που με όχημα τη δωρικότητα της γραφής του ανακαλεί εκείνη την ανεπανάληπτη αψάδα του επαρχιακού προφορικού λόγου, και άλλα τέτοια. Εν ολίγοις, ο Βαλτινός έχει εισπραχθεί ως ένας συγγραφέας πάνω κάτω σαν τον Ηλία Παπαδημητρακόπουλο, τον Χριστόφορο Μηλιώνη ή τον Σωτήρη Δημητρίου, ενδιαφέροντες συγγραφείς και οι τρεις, αλλά με τους οποίους δεν έχει καμία απολύτως σχέση. Η λογοτεχνική μας συνθήκη, η κριτική αλλά και η φιλολογική, όλα αυτά τα χρόνια, αρνείται να αποδεχθεί και να κρίνει τον Βαλτινό ως μεταμοντέρνο συγγραφέα, το δε είδος που γράφει ως μεταμυθοπλασία. Προσπερνά δε, κλείνοντας πεισματικά τα μάτια, τις τεχνικές της πολυφωνίας και της διακειμενικότητας, που χαρακτηρίζουν τη μεταμυθοπλασία του Βαλτινού. Όλα αυτά τα χρόνια, συνεργούντος και του ιδίου, τον επαινεί και τον βραβεύει για κάτι άλλο απ’ αυτό που είναι: φανταστείτε έναν γευσιγνώστη που αποφαίνεται επί των οργανοληπτικών χαρακτηριστικών ενός κρασιού, το οποίο θεωρεί πως είναι π.χ. Σαμιώτικο, δηλαδή κρίνει τη γλυκύτητά του ή το χρώμα του ως Σαμιώτικου, ενώ πρόκειται για Cabernet... Αυτή λοιπόν, η δεύτερη μορφή «δυσμένειας», αφορά τις αισθητικές τομές που συνέβησαν τα τελευταία χρόνια, είναι γενικευμένη, και επίσης καταλήγει σε οιονεί λογοκρισία.

Η κυρίαρχη σήμερα λογοτεχνική αντίληψη όντως εκφράζεται με όρους «εύνοιας» και «δυσμένειας», όροι που παραπέμπουν σε σχέσεις εξουσίας και καθόλου στη λογοτεχνία ως καλλιτεχνικό γεγονός. Είναι μια καθεστωτική αντίληψη, που φυσικά δεν περιορίζεται στους μηχανισμούς των «υψηλών κλιμακίων» αλλά αποτελεί το τσιμέντο, όπως το είπε ο Γκράμσι, που συνέχει όλη τη λογοτεχνική συνθήκη. Όμως, ένα λογοτεχνικό βιβλίο, ένα ποίημα, ένα δοκίμιο, νοούμενο ως έργο τέχνης, είτε θα πορεύεται σε γνωστούς δρόμους, αναμασώντας έτοιμες φόρμες, αναπαράγοντας κυρίαρχα στερεότυπα, διακοσμώντας και ανακουφίζοντας την καθημερινότητα, είτε θα υπερβαίνει την κρατούσα αισθητική, θα αναζητά το καινούριο, θα δημιουργεί τον επόμενο κρίκο στη διαδικασία της τέχνης, εγκαθιδρύοντας καινούριες μορφές, δηλαδή σχέσεις της ανθρώπινης αντίληψης με την πραγματικότητα. Ή τουλάχιστον θα προσπαθεί. Θα κομίζει εις τέχνην, όπως το είπε ο Καβάφης. Και σχεδόν πάντα, τουλάχιστον από την εποχή του Ροΐδη και μετά, όλα αυτά δεν γίνονται με τους όρους της προσχηματικής αλλά και καθεστωτικής κοσμιότητας που περιγράφει το δίπολο «εύνοια-δυσμένεια». Γίνονται με όρους αντιπαλότητας και πολεμικής, συχνά με έπαρση και απολυτότητα, συνήθως το θάρρος δεν αρκεί αλλά χρειάζεται θράσος και υπερβολή, ενίοτε ειρωνεία και χλευασμός, απαιτούνται επιλογές και διακρίσεις, λαμβάνουν χώρα αποκλεισμοί και εξοντώσεις, και όλα όσα ωραία διαβάζουμε στην ιστορία των καλλιτεχνικών κινημάτων. Όλα όσα περιγράφουν την ιστορική διαδρομή της λογοτεχνίας, όχι ως γαϊτανάκι ποιητικών απαγγελιών, μικροαστικών τεΐων, τελετών βραβεύσεως και εσπερινών περιπάτων, αλλά ως ακολουθία αισθητικών τομών και ρήξεων.

Με φόντο αυτή την εικόνα της λογοτεχνίας σάς ζητώ να ανεχθείτε την παρέμβασή μου, το γεγονός δηλαδή ότι προτίμησα να πω τα όσα αντιρρητικά και αποδομητικά είπα, αντί να ξιφουλκήσω εκ του ασφαλούς κατά των εκ προοιμίου «κακών», στάση που θα μου εξασφάλιζε μια αυτόχρημα τιμητική θέση ανάμεσα στους «καλούς». Με φόντο αυτή την εικόνα της λογοτεχνίας, εύκολα μπορεί να δει ο καθένας γιατί θεωρώ τους «καλούς», δηλαδή τους δημοσιογράφους, τους συγγραφείς, τους ανθρώπους των λογοτεχνικών περιοδικών, το ίδιο υπεύθυνους με τους «κακούς», το ίδιο αδιάφορους απέναντι στη λογοτεχνία ως τέχνη, το ίδιο αδιάφορους για τη λογοτεχνία ως τέχνη.

Παρ’ όλα αυτά, παραμένει αναπάντητο ένα ερώτημα εύλογο. Ο αποκλεισμός, ο ρατσισμός απέναντι στη λαϊκή πεζογραφία, έχει ως κίνητρο μια θέση στη λίστα των ευπώλητων. Επιπλέον, έτσι περιχαρακώνεται και αναπαράγεται η λογοτεχνική συντεχνία. Ωραία! Μέχρις εδώ υπάρχει μια κάποια λογική, ένα αποτέλεσμα, ένα όφελος. Όμως, τι προσδοκά η λογοτεχνική συντεχνία, όταν ασκεί τη δεύτερη μορφή λογοκρισίας, την αισθητική λογοκρισία; Δηλαδή, τι προσδοκούν κριτικοί λογοτεχνίας, πανεπιστημιακοί φιλόλογοι, εκδότες και διευθυντές περιοδικών, βραβευτές, κλπ, άνθρωποι κατά τεκμήριο σοβαροί, που γνωρίζουν δε επαρκώς την ιστορία της λογοτεχνίας, δηλαδή γνωρίζουν τους νόμους αυτής της διαδικασίας, στην οποία τώρα μετέχουν οι ίδιοι; Μα δεν καταλαβαίνουν ότι εκτίθενται; ότι κάποτε θα κριθούν; Φυσικά και καταλαβαίνουν, φυσικά και γνωρίζουν ποια είναι τα σημαντικά λογοτεχνικά συμβάντα και διακυβεύματα της εποχής μας. Άρα; γιατί δεν αναμετρώνται μαζί τους; γιατί δεν τα αναδέχονται; Απλούστατα, γιατί κάτι τέτοιο έχει κόστος, τινάζει στον αέρα ισορροπίες, καριέρες, έντυπα, τους βγάζει εκτός, ή έστω στο περιθώριο των κοινωνικών συναναστροφών. Έτσι, σκεπτόμενοι ως τυπικοί μικρομεσοαστοί, καταλήγουν πως είναι προτιμότερο να ποντάρει κανείς στην «αθωότητα της άγνοιας». Και εν προκειμένω, αν ο προαναφερθείς Λάγιος, και πας όμοιός του, εξωθηθεί στην αφάνεια, οι συγκαιρινοί του ουδεμία ευθύνη φέρομεν, που δεν καταλάβαμε ότι υπήρξε. Αυτός ήταν ο «αντιληπτικός ορίζοντας» της εποχής μας. Αν ο προαναφερθείς Βαλτινός, και πας όμοιός του, συνεργήσει στην ανώδυνη, ψευδεπίγραφη είσπραξή του, στον αισθητικό ευνουχισμό του, ομοίως. Παρ’ ότι λοιπόν ξέρουμε ή έστω υποψιαζόμαστε τι συμβαίνει και τι μέλλει να συμβεί, εμείς από τη μια βολευόμαστε στο παρόν, απολαμβάνοντας ό,τι μπορούμε, όσο μίζερο κι αν είναι, και κυρίως απολαμβάνοντας το δικαίωμα στη νωχέλεια, και απ’ την άλλη παραμένουμε αθώοι στο μέλλον, έστω «εν πλήρει συγχύσει» αθώοι. Κανείς δεν μπορεί να μας κατηγορήσει που δεν υπερέβημεν τα αισθητικά κριτήρια της εποχής μας... Αλί και τρις αλί σε όποιους τολμήσουν να σπάσουν το πέπλο της συνενοχής και της συνακόλουθης σιωπής, να μιλήσουν για τις τομές και τις υπερβάσεις όταν αυτές συμβαίνουν, μέσα στη συγχρονία. Κι επειδή όλοι γνωριζόμαστε, όλοι γνωρίζετε, πολύ καλά, σε τι ακριβώς αναφέρομαι.

Συνοψίζω: η «δυσμένεια» του «μέσου όρου», όπως ασκείται από εφημερίδες, λογοτεχνικά περιοδικά, λογοτεχνικά βραβεία, κριτικά κείμενα, βιβλιοπαρουσιάσεις, ημερίδες, και όλα όσα ορίζουν τη λογοτεχνική συνθήκη, στοχεύει προς δύο κατευθύνσεις, προς δύο «εχθρούς»: αφ’ ενός προς την λαϊκή, την όντως εμπορική πεζογραφία του «περιεχομένου» (για να προστατευθεί η ομόλογη αλλά εμπορικά ατελέσφορη πεζογραφία των «σοβαρών» και η παρεπόμενη συντεχνία), και αφ’ ετέρου προς εκείνη τη λογοτεχνία που είναι αποτέλεσμα και τεκμήριο της αγωνίας της μορφής (γιατί η προσέγγισή της απαιτεί θεωρητική ενημέρωση, κριτική εγρήγορση, θάρρος γνώμης, και άλλα κοπιώδη κι επικίνδυνα πράγματα). Και είναι λογοκρισία το όνομα που της πρέπει, αυτής ακριβώς της «διμέτωπης» συνθήκης, η οποία ως αντίληψη, ως ιδεολογία, ως αισθητική, ως κοινωνική αναφορά, αποτυπώνει μια ολόκληρη ιστορική περίοδο, υπεραξίωσης, κυριαρχίας και περιχαράκωσης της «μεσαίας τάξης», και εν γένει του «μεσαίου χώρου». Μα αυτή είναι μια άλλη συζήτηση, που χρειάζεται άλλες προϋποθέσεις για να διεξαχθεί.

Η «επιστροφή» στη Βαϊμάρη: εκσυγχρονίζοντας τον αντικομμουνισμό

2012-01-21T18:07:00.006+02:00

ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ-ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ

A. Einstein, S. Freud, Oμάδα «Σπάρτακος», Joseph Goebbels κ.ά, Φωνές από τη Βαϊμάρη, μετάφραση: Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, εκδόσεις Ύψιλον, σελ. 84

Heinrich A. Winkler, Bαϊμάρη. Η ανάπηρη δημοκρατία, 1918-1933, μετάφραση: Άντζη Σαλταμπάση, εκδόσεις Πόλις, σελ. 394

«Όποιος δεν θέλει να μιλήσει για τον καπιταλισμό, καλά θα κάνει να σωπαίνει και για τον φασισμό»

Μαξ Χορκχάιμερ

Αν η τρέχουσα οικονομική κρίση συγκρίνεται κατά κόρον με αυτήν του 1929, η κατάχρηση του όρου «έκτακτη ανάγκη» στον δημόσιο λόγο παραπέμπει αυτόματα στη δραματική περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης – εξ ου και πληθαίνουν οι αναφορές, άλλοτε στο «φασισμό της εποχής μας» (ακροαριστερός βερμπαλισμός) και άλλοτε στη «δημοκρατία των άκρων» (αφελής ή κουτοπόνηρος αντιολοκληρωτισμός). Είτε υπαινικτικά, λοιπόν, είτε ρητά, το ζήτημα της αναβίωσης του φασισμού επανέρχεται, με διαφορετικές αφορμές και από διαφορετικούς δρόμους, και οπωσδήποτε όχι μόνο στην Ελλάδα.

Η καταστροφική ανοησία του «σοσιαλφασισμού»

Στα καθ’ ημάς, ένας από τους δρόμους αυτούς, ο «αριστερός», ταυτίζει την αυταρχική σοσιαλδημοκρατία του καιρού μας με το φασισμό, αναβιώνοντας, για τις ανάγκες της τρέχουσας αντιπαράθεσης, το δόγμα της Κομμουνιστικής Διεθνούς που εμφανίστηκε στα 1924 και «απογειώθηκε», ως επίσημη γραμμή της, μετά το 1928. Σύμφωνα με το δόγμα αυτό, σοσιαλδημοκρατία και φασισμός είναι δύο επιλογές της αστικής τάξης χωρίς διαφορές: και οι δύο εκφράζουν τη «δικτατορία του μεγάλου κεφαλαίου».

Τόσο ο Πουλαντζάς (στο «Φασισμός και Δικτατορία»), όσο και ο Τρότσκι (στη «Μάχη ενάντια στο φασισμό στη Γερμανία») αναλύουν εξαντλητικά το θέμα, καταδεικνύοντας το αδιέξοδο μιας προσέγγισης που κόστισε ακριβά στην Αριστερά. Στα κείμενά τους εξηγούν την αστοχία του «σοσιαλφασισμού» από τρεις διαφορετικές προοπτικές: α) από αυτήν του φασισμού, η ιδιοτυπία του οποίου ως μορφής κράτους, αλλά και η μαζικότητά του ως κόμματος και αυτόνομου κινήματος, αγνοούνται κραυγαλέα στη λογική του «σοσιαλφασισμού»· β) από τη σκοπιά της σοσιαλδημοκρατίας, για την οποία ο φασισμός υπήρξε θανάσιμη απειλή και γ) από τη σκοπιά του κομμουνισμού, που αν εκείνη την εποχή ήταν απαλλαγμένος από τον οικονομισμό, θα διέβλεπε ότι η επιρροή της σοσιαλδημοκρατίας στην εργατική τάξη είχε ισχυρές πολιτικές και ιδεολογικές διαστάσεις, άρα δεν ήταν δυνατό να εξαφανιστεί αυτόματα μέσα στην οικονομική κρίση. Η επιρροή αυτή ήταν ποιοτικά διαφορετική από την «εξωτερική» επίδραση που είχαν στην εργατική τάξη οι φασιστικές οργανώσεις, δεδομένου ότι οι τελευταίες αποσκοπούσαν στην πολιτική εκμηδένιση της εργατικής τάξης (όχι δηλαδή στην ταξική συνεργασία), συνεπώς τα μέσα που χρησιμοποιούσαν ήταν διαφορετικά από αυτά των σοσιαλδημοκρατών – εξ ου και η ταύτιση των δύο ήταν ανυπόστατη. Κι όμως, ακόμα και τον Σεπτέμβριο του 1932, όταν δηλαδή ο φασιστικός κίνδυνος βρίσκονταν προ των πυλών, το KPD κήρυττε αμείλικτο πόλεμο εναντίον της σοσιαλδημοκρατίας, καθώς η τελευταία δεν έκανε τίποτα για να εμποδίσει το φασισμό – αντίθετα, αναδεικνυόταν σε συμπληρωματική του δύναμη· στην πραγματικότητα, ωστόσο, αυτό που κυρίως έκανε το KPD για να αναχαιτίσει τη φασιστική απειλή ήταν ...να μάχεται κατά της σοσιαλδημοκρατίας[1].

Παμφασισμός: εκσυγχρονίζοντας τον αντικομμουνισμό χωρίς τα «βαρίδια» της αντιφασιστικής μνήμης

Η δεύτερη «επιστροφή» στη Βαϊμάρη, που είναι και το θέμα του παρόντος κειμένου, αποδεικνύεται σήμερα ιδιαίτερα δημοφιλής μεταξύ φιλελεύθερων της Αριστεράς και της Δεξιάς. Τη συναντάμε όλο και πιο συχνά στην αρθρογραφία της τελευταίας τριετίας (στα Νέα, την Καθημερινή, και πρόσφατα στην παρουσίαση του βιβλίου του Χάινριχ Βίνκλερ από τον Γιώργο Σιακαντάρη, στο book’s journal).

Στην «επιστροφή» αυτή είναι δύσκολο να δεις κανείς κάτι διαφορετικό από μια σύγχρονη εκδοχή του ψυχροπολεμικού αντιολοκληρωτισμού: ένα είδος «παμφασισμού» («κόκκινος και μαύρος φασισμός»...), σύμφωνα με τον οποίο οι (ορθολογικές) δημοκρατίες, από τη Βαϊμάρη μέχρι σήμερα, κινδυνεύουν από τα «(ανορθολογικά) άκρα», τα οποία και εξισώνονται ταχυδακτυλουργικά ως τέτοια. Στα συμφραζόμενα αυτού του φιλελεύθερου-σοσιαλδημοκρατικού παμφασισμού, στη βεβαιότητα δηλαδή ότι κάθε προσπάθεια ριζικής αλλαγής της κοινωνίας, απ’ οπουδήποτε προερχόμενη, φέρνει νομοτελειακά περισσότερο σκοτάδι από αυτό που επιδιώκει να αντιμετωπίσει, συνηχούν, το μίσος για την ουτοπία του Διαφωτισμού και της Επανάστασης, που έτρεφαν στοχαστές όπως ο Μπερκ (αξίζει να διαβάσει κανείς επ’ αυτού τον «Αντιδιαφωτισμό» του Z. Sternhell), οι ψοφοδεείς γερμανοί σοσιαλδημοκράτες που παρουσιάζει ο Βίνκλερ στο υπό συζήτηση βιβλίο του για τη Βαϊμάρη, και, οποία σύμπτωσις, ο νεοσυντηρητισμός του 21^ου αιώνα, που δυστυχώς εκτείνεται πολύ πέραν της ακροδεξιάς.

Συγκρίνοντας την ελπίδα με την απελπισία

Ας μείνουμε, όμως, στο γερμανικό Μεσοπόλεμο. Από τη μία πλευρά, η Ρόζα δηλώνει πως ό,τι συμβαίνει στη Ρωσία –η άνοδος, δηλαδή, της τρομοκρατίας– είναι άρρηκτα δεμένο με την αδράνεια της γερμανικής εργατικής τάξης και την πολιτική του γερμανικού ιμπεριαλισμού· από την άλλη, ο Γιόζεφ Γκέμπελς «προειδοποιεί» τους γερμανούς ότι κάθε τους μάρκο προς τους Σπαρτακιστές θα γίνει ρούβλια για τους ρώσους επαναστάτες («Φωνές από τη Βαϊμάρη», σ. 53-58). Πώς γίνεται, λοιπόν, να ταυτίζονται αυτοί οι υπαρξιακά διαφορετικοί; Πώς μπορεί να εξισώνεται το KPD –το κόμμα που, μετά τη φρίκη του πολέμου, συγκεντρώνει την ελπίδα του κόσμου για την επικράτηση της δικαιοσύνης–, με τους ναζί, το κόμμα της αντεπαναστατικής απελπισίας, όπως προσφυώς τους ονόμασε ο Τρότσκι; Σε τελική ανάλυση: τι άλλο από παραχώρηση και ευφημισμός για την ακροδεξιά είναι η εξίσωσή της με ό,τι φωτεινό συμβολίζει ο γερμανικός κομμουνισμός της περιόδου 1918-1933 – με όλες του τις υποκειμενικές αδυναμίες, το σεκταρισμό και, ενίοτε, τον τυχοδιωκτισμό του; Είναι, νομίζω, εύστοχη η επιλογή του Γεράσιμου Λυκιαρδόπουλου να βάλει στο επίκεντρο του τομιδίου για τη Βαϊμάρη το κείμενο του «Σπάρτακου» και την ομιλία του Γκέμπελς αντικρυστά· ηχηρότερο σαρκασμό του αντιολοκληρωτισμού από αυτόν, προσωπικά θα δυσκολευόμουν να σκεφτώ.

Συγκαλύπτοντας τον εξτρεμισμό της σοσιαλδημοκρατίας

Όσο εξωφρενική κι αν είναι πάντως η εξίσωση των δύο μεγεθών, όσο ανιστόρητη (στην Ευρώπη του 20^ού αιώνα καμία εδραιωμένη κοινοβουλευτική δημοκρατία δεν ανατράπηκε από τα αριστερά...) και όσο μεροληπτική κι αν αποδείχτηκε ιστορικά υπέρ της ακροδεξιάς, παραμένει εντούτοις πολιτικά «λειτουργική». Κι αυτό, γιατί επισκιάζει τον πολιτικό και κοινωνικό ρόλο της σοσιαλδημοκρατίας, όχι μόνο στο εσωτερικό της Γερμανίας, αλλά και διεθνώς: την υποταγή των σοσιαλδημοκρατών στον εθνικισμό και τον ιμπεριαλισμό, την άσκηση ενός ρόλου κοινωνικά συντηρητικού και ανοιχτά κατασταλτικού, με αποτέλεσμα την αποκοπή του SPD από τις κοινωνικές δυνάμεις που περίμεναν κοσμογονικές αλλαγές μετά την πτώση της Αυτοκρατορίας – και τις περίμεναν από τη σοσιαλδημοκρατία.

Σε αντίθεση με το ιταλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα, το 1914 η γερμανική σοσιαλδημοκρατία υπερψήφισε τις πολεμικές αποζημιώσεις και, παρά τη συντριβή της Γερμανίας στον πόλεμο, το 1918 όχι μόνο δεν αναθεωρούσε, αλλά συνεχίζοντας μαζί με τον Έμπερτ «να μισεί την επανάσταση σαν την πανούκλα», απέκρυπτε το εύρος της γερμανικής ευθύνης για την αιματοχυσία του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, και επέλεγε το δρόμο της συνταγματοποίησης της κοινωνικής σύγκρουσης, το δρόμο της «ταξικής συνεργασίας» που κατήγγελλαν οι ιταλοί Σοσιαλιστές· όλα αυτά, στο όνομα της ανοικοδόμησης και της αποτροπής του εμφυλίου – στην πραγματικότητα: σε βάρος της αναδιανομής και της πραγματικής κοινωνικής αλλαγής, ακόμα και εκείνης που προέβλεπε το πρόγραμμα του SPD.

Στον αντίποδα, το παθολογικό μίσος της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας για την επανάσταση δεν άφηνε χώρο για ανάλογα συναισθήματα προς την αντεπανάσταση. Γράφει ο Βίνκλερ (που, σημειωτέον, είναι μέλος του SPD): «Οι Λαϊκοί Πληρεξούσιοι δεν μπορούσαν να αποφύγουν τη συνεργασία με την παλιά ελίτ. Αν ήθελαν να γίνει γρήγορα η αποστράτευση, έπρεπε να συνεργαστούν με το Γενικό Επιτελείο Στρατού· αν δεν ήθελαν να καταρρεύσει η δημόσια διοίκηση, έπρεπε να φορτωθούν την πλειοψηφία του παλαιού δημοσιοϋπαλληλικού μηχανισμού· και, τέλος, ήταν αναγκασμένοι να συνεργαστούν με τους επιχειρηματίες, προκειμένου να αρχίσει να επαναλειτουργεί η οικονομία. Εντούτοις το εύρος της συνεργασίας ήταν μεγαλύτερο και οι μεταρρυθμίσεις λιγότερες από όσο απαιτούσαν οι περιστάσεις» (σ. 15).

Εθνικισμός, συνταγματισμός, αντικομμουνισμός

Η συνθηκολόγηση των γερμανών Σοσιαλδημοκρατών με τον παλιό καθεστώς (το στρατό, τους αντιδημοκράτες διοικητικούς και τους γαιοκτήμονες) δεν είχε να κάνει, όπως θα πρότεινε μια απλοϊκή εξήγηση, με την ανταπόκριση της Γερμανίας στην επαχθή Συνθήκη των Βερσαλλιών· η Συνθήκη αυτή, λέει ο Βίνκλερ, δεν ήταν πιο επώδυνη από αυτήν του Μπρεστ-Λιτόφσκ που υπέγραψαν οι Μπολσεβίκοι με τη Γερμανία. Το θέμα, υπ’ αυτή την έννοια, ήταν ποιες κοινωνικές δυνάμεις (εν τέλει: ποια κοινωνική εξουσία) θα διαχειρίζονταν την εν λόγω «εθνική ταπείνωση».

Στη Ρωσία ήταν οι δυνάμεις της επανάστασης και οι Μπολσεβίκοι. Στη Γερμανία, αντίθετα, ήταν οι Σοσιαλδημοκράτες, που για να προωθήσουν έναν συγκεκριμένο τύπο δημοκρατίας –τον κοινοβουλευτικό–, κατέπνιξαν τους άλλους, και πρώτα απ’ όλα τα εργατικά συμβούλια. Για να αποφύγουν οι ίδιοι τον εμφύλιο, συντήρησαν τον στρατιωτικό μηχανισμό που παρήγαγε πραξικοπήματα, όπως αυτό του Καπ το 1920· για να αποφύγουν μια αιματοχυσία παρόμοια με αυτή στη Ρωσία, συναίνεσαν στη σύσταση των εθελοντικών στρατιωτικών αποσπασμάτων (των φονικών Freikorps), άφησαν τις δυνάμεις της τάξης να ρίχνουν με τα μυδράλια κατά της εφημερίδας των Λίμπκνεχτ και Λούξεμπουργκ, απείλησαν διά του Νόσκε ότι θα πυροβολούν επί τόπου όποιον θα μάχονταν με όπλο κατά των κυβερνητικών στρατευμάτων, και αποδεκάτισαν την ηγεσία των Σπαρτακιστών, στερώντας από τον γερμανικό κομμουνισμό μια ηγεσία που να μη μπερδεύει την επανάσταση με τον αριστερισμό (βλ. σχετικά Χομπσμπάουμ, «Επαναστάτες», σ. 55-67). Κοντά σ’ αυτά εκστράτευσαν κατά της Ρωσίας – κι εδώ ο διεθνής ρόλος της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας αποσαφηνίζεται πλήρως. Ας δώσουμε και πάλι το λόγο στον Βίνκλερ: «Ένα κοινό αντίπαλο δέος θα μπορούσε να δημιουργήσει μια γέφυρα μεταξύ νικητών και ηττημένων· το αντίπαλο αυτό δέος δεν ήταν άλλο από τη Ρωσία των μπολσεβίκων (…) Όσα μέλη του Συμβουλίου των Λαϊκών Πληρεξουσίων ανήκαν στο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Πλειοψηφίας είχαν πολλούς λόγους να υποστηρίζουν τη συνεργασία Γερμανίας και Συμμάχων με στόχο την απόκρουση του μπολσεβικισμού. Κατ’ αρχάς, μόνο με μια μετριοπαθή γερμανική κυβέρνηση θα μπορούσε κανείς να προσδοκά την άρση του αποκλεισμού που συνέχιζε να εμποδίζει την εισαγωγή τροφίμων στη Γερμανία· αυτή ακριβώς η προσδοκία ενίσχυε τις μετριοπαθείς πολιτικές δυνάμεις στο εσωτερικό της χώρας» (σ. 9-10).

Το παιχνίδι της νομιμότητας: Από το φιλελεύθερο-συνταγματικό ορθολογισμό στο ναζιστικό παραλογισμό

Ο Βίνκλερ, λοιπόν, δεν διστάζει να το παραδεχτεί ανοιχτά: το μεγαλύτερο μειονέκτημα της «πιο δημοκρατικής δημοκρατίας στον κόσμο» δεν ήταν η δράση των δυνάμεων που την αρνούνταν –«των άκρων»–, αλλά ότι η ίδια είχε θεσπιστεί κατά τέτοιον τρόπο που επέτρεπε την αυτοκατάργησή· θα προσθέταμε: και την υποταγή της στον ανασυγκροτούμενο ιμπεριαλισμό. Πώς; Συνυπογράφοντας την επιβίωση του αυταρχικού κράτους μέσα στο Σύνταγμα, ενθαρρύνοντας τον καιροσκοπισμό των κοινοβουλευτικών πλειοψηφιών (που στα δύσκολα θα μετέθεταν το βάρος προς τα πάνω, προς τον πρόεδρο), παρέχοντας εν τέλει θέση ισχύος στον πρόεδρο του Ράιχ – και όχι στο Ράιχσταγκ (σ. 67-68). Σ’ αυτά συνοψίζεται η τραγωδία της Βαϊμάρης: Από τη μια πλευρά, ένα κομμουνιστικό κίνημα που δεν είχε πολιτική για μια μη επαναστατική κατάσταση, και του οποίου τα επαναστατικά ξεσπάσματα ήταν εξαρχής καταδικασμένα (τόσο το 1919, όσο και το 1923, όπως δείχνει σε μερικές μόνο αράδες ο Σερζ, στις «Αναμνήσεις» του)· από την άλλη, και κατά κύριο λόγο, μια «νομικίστικη, στείρα και πλήρως συντηρητική αντίληψη για το πώς θα μπορούσε να αρθρωθεί ένας ομαλός τύπος δημοκρατικής πολιτικής οργάνωσης»[2], αντίληψη που ενσάρκωνε ιδεωδώς το κόμμα των Έμπερτ και Νόσκε.

Ανάμεσα, λοιπόν, σε ένα κομμουνιστικό κόμμα που δεν μπορούσε, και ένα σοσιαλδημοκρατικό που δεν ήθελε παρά την εξουσία, αλλά και υπό τη σιδηρά σκέπη ενός Συντάγματος που επέτρεπε στον Χίτλερ να παίξει μέχρι τέλους το παιχνίδι της νομιμότητας, οι κυρίαρχες τάξεις επέβαλαν στον Χίντενμπουργκ τον δικό τους ορθολογισμό – την πολιτική «τελική λύση» για τη διαχείριση της τεράστιας κοινωνικής κρίσης και μιας πολυετούς πολιτικής αστάθειας. Ο Βίνκλερ αναφέρεται ρητά στις πιέσεις που άσκησαν στον γερο-Χίντενμπουργκ η μεγάλη πρωσική γαιοκτησία και η δεξιά πτέρυγα της βαριάς βιομηχανίας, είναι δε γνωστό ότι το μεγάλο κεφάλαιο της χώρας συνεργάστηκε ενθουσιωδώς με τους ναζί και επωφελήθηκε από την καταναγκαστική εργασία, τουλάχιστον όσο και οι μικρο-μεσαίες επιχειρήσεις από την απαλλοτρίωση της περιουσίας των Εβραίων. Περιττό να πούμε προς όφελος τίνος απέβη η υπόσχεση συμφιλίωσης αστών και εργατών που έδιναν οι ναζί, σε μια χώρα με εκατομμύρια ανέργους, και με τον Χίτλερ να εξοντώνει με συνοπτικές διαδικασίες όσους πήραν τοις μετρητοίς το «Σοσιαλιστικό» στον τίτλο του κόμματός του.

Ηθικό δίδαγμα;

Δικαιολογείται, κατόπιν όλων τούτων, η σημερινή «επιστροφή» στη Βαϊμάρη; Ακόμα κι αν είχε νόημα μια τέτοια επιστροφή, ζητήματα όπως η επικράτηση του φασισμού/ναζισμού δεν είναι δυνατό να μπαίνουν στην προκρούστεια κλίνη του «ορθολογισμός/ανορθολογισμός», ούτε η κλίμακα αυτή μπορεί να υποκαθιστά την ιστορική, πολιτική και κοινωνική ανάλυση, χάριν ιδεολογικών προκαταλήψεων· μια τέτοια «μέθοδος» αδικεί κατάφωρα πρωτίστως τον ίδιο τον Βίνκλερ και την έρευνά του. Το κυριότερο: αν οι αναλογίες με τη Βαϊμάρη έχουν σήμερα όντως κάποιο νόημα, αυτό δεν είναι σίγουρα εκείνο που νομίζουν οι φιλελεύθεροι. Σε ακραίους καιρούς, ο εθνικισμός, ο νομικισμός και η συνταγματοποίηση της πολιτικής, κάθε δηλαδή συγκάλυψη των ταξικών διαφορών ενώ αυτές βαθαίνουν και διευρύνονται, είναι συνταγές ενίσχυσης –και όχι ανάσχεσης– των άκρων. Η σοσιαλδημοκρατία της Βαϊμάρης έκανε πως δεν το κατάλαβε, και όπως όλοι γνωρίζουμε, αυτή την παραγνώριση δεν την πλήρωσε ακριβά μόνο η ίδια. Στα καθ’ ημάς, υπάρχει άραγε πιο πειστικό επιχείρημα γιατί η Αριστερά, ειδικά σε συνθήκες κρίσης, δεν μπορεί να είναι μια σώφρων –δηλαδή νομιμόφρων και εθνικόφρων– σοσιαλδημοκρατία;

***

Αν και τον πρώτο λόγο στα βιβλία είθισται να έχει ο συγγραφέας, το κίνητρό μου να ξεφυλλίσω τις «Φωνές της Βαϊμάρης» ήταν ο μεταφραστής τους, Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος. Είναι σημαντικό να έχουμε αυτούσια κείμενα από τους «πρωταγωνιστές» της πνευματικής και πολιτικής ζωής του γερμανικού Μεσοπολέμου – εν προκειμένω: εννέα κείμενα διαλεγμένα «καθ’ υπόδειξιν» του Γιώργου Μερτίκα από το Weimar Republic Sourcebook, τόμο που επιμελήθηκαν οι Anton Kaes, Martin Jay και Edward Dimendberg, στα 1994· είναι, όμως, εξίσου σημαντικό ότι άνθρωποι σαν το Γεράσιμο Λυκιαρδόπουλο εξακολουθούν να δουλεύουν με το ίδιο μεράκι, για να μας προσφέρουν μικρά διαμάντια που βαθαίνουν την κατανόηση και την ευαισθησία μας. Η «παρέα του Χαλανδρίου», ο απόηχος της οποίας έφτασε σε μένα χάρη στην Ειρήνη Μαρκίδη, δίνει ακόμα, ευτυχώς, γενναιόδωρα δείγματα μιας δημιουργικότητας ανεξάντλητης. Είναι γι’ αυτό που η μακροημέρευση των «Σημειώσεων», αλλά και των εκδόσεων «Έρασμος», ψυχή των οποίων είναι επί χρόνια ο μεταφραστής, συγκαταλέγονται στα ενθαρρυντικά του καιρού μας, εν μέσω νεφών.

Ο Δημοσθένης Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος είναι υποψήφιος διδάκτωρ Πολιτικής επιστήμης

[1] Θα ήταν άδικο και ανακριβές, βεβαίως, να ισχυριστούμε ότι οι γερμανοί κομμουνιστές έκαναν μόνο αυτό. Η αντιμετώπιση, μάλιστα, την ανόδου των ναζί συχνότατα υπερέβαινε κατά πολύ τα όρια της ιδεολογικής αντιπαράθεσης. Η αντιφασιστική βία, εξάλλου, αφορούσε την περίοδο εκείνη και οργανώσεις που συνδέονταν με τη σοσιαλδημοκρατία. Βλ. σχετικά: Σέρτζιο Μπολόνια, Ναζισμός και εργατική τάξη. Κρίση, κράτος πρόνοιας και αντιφασιστική βία στη Γερμανία του μεσοπολέμου, Antifa-scripta: 2011 και Eve Rosenshaft, Beating the Fascists?: Τhe German Communists and political violence, Cambridge University Press: 1983.

[2] Geoff Eley, Σφυρηλατώντας τη δημοκρατία. Ιστορία της Ευρωπαϊκής Αριστεράς 1850-1923, Σαββάλας: Αθήνα, τ. 1, σ. 292-298

Ο Ιβάν

2012-01-21T17:56:00.001+02:00

ΤΟΥ ΤΑΣΟΥ ΡΟΥΣΣΟΥ

Δημήτρης Πετσετίδης- Φίλαθλοι βιβλιόφιλοι

Μου τον χάρισαν πριν από δέκα χρόνια και αμέσως -δεν ξέρω πώς και γιατί- τον είπα Ιβάν. Ήταν μικρούλης, χαριτωμένος κι αστείος. Με την εκ γενετής κομμένη ουρά του, το μαύρο μουσούδι του που του έδινε κάτι το μυστηριώδες κι απροσδιόριστο, έγινε γρήγορα το αγαπημένο ξωτικό του σπιτιού. Ο Ιβάν, ο αυτοκρατορικός, όπως λένε, γάτος Σιάμ.

Από τις πρώτες μέρες κυριάρχησε η ανεξάντλητη παιχνιδιάρικη διάθεσή του και στο μικρό σχετικά διαμέρισμά μου βασίλευε μια ευφρόσυνη ατμόσφαιρα. Είχε βρει τις πιο απίθανες κρυψώνες κι από 'κεί επιχειρούσε αιφνίδιες εμφανίσεις ή πιο συχνά χιμούσε από το πουθενά και μου δάγκωνε απαλά τον αστράγαλο ή έπαιζε με το παντελόνι μου. Με τον καιρό άρχισαν να φαίνονται κάποιες πτυχές της αινιγματικής και δυσεξήγητης φύσης του. Καθόταν ακίνητος ώρα πολλή στη συνηθισμένη στάση του γάτου, κοιτάζοντας με τα παράξενα γαλαζωπά μάτια του κάπου.
Σαν ν' αναπολούσε προαιώνιες μνήμες της αλλόκοτης ράτσας του. Αυτές οι ακινησίες και το ανεξιχνίαστο ύφος του μού δημιούργησαν την αίσθηση -μερικές φορές γινόταν βεβαιότητα- ότι ζούσε παράλληλα και μιαν άλλη ζωή, εντελώς κρυφή και ασύλληπτη για μένα. Μέσα στο ευκίνητο ζώο πίστεψα ότι κρυβόταν κάτι άλλο, μια σύνθετη οντότης μ' ευφυΐα και διάθεση παιγνιώδη, που συχνά με δοκίμαζε και σαν να χλεύαζε τις νευρικές μου αντιδράσεις, όταν αδικαιολόγητα μ' ενοχλούσε νιαουρίζοντας δυνατά και αδιάλειπτα. Μου είπαν ότι ήθελε γάτα να ζευγαρώσει. Τον πήγα, αλλά τα νιαουρίσματά του δεν έπαψαν. Ακούγονταν βουερά και επίμονα σε ανύποπτο χρόνο και μάλιστα στις ώρες του ύπνου. Το απέδωσα σε σύμπτωση, αλλά γρήγορα το απέκλεισα. Ο γάτος το έκανε επίτηδες, με μια, θα έλεγα, σαδιστική επιμονή. Σαν να ήθελε κάτι. Τον ξαναπήγα σε γάτα, χωρίς αποτέλεσμα. Η στάση του παρέμεινε ίδια με μια μικρή διαφοροποίηση. Καθόταν απέναντί μου στον μικρό διάδρομο και με κοίταζε σιωπηλός. Δεν με πλησίαζε εύκολα, γιατί τον είχα φοβερίσει κι όποτε τον στρίμωχνα έπεφτε ανάσκελα, γουργούριζε και μου έδειχνε ανυπεράσπιστο το πιο ευάλωτο σημείο του, την κοιλιά του. Κατά τους ειδικούς αυτό είναι συνηθισμένη κίνηση στους σκύλους και πολύ σπάνια στις γάτες κι έχει περίπου το νόημα: "είσαι το αφεντικό, υπακούω". Η σχέση μας είχε εξελιχθεί σε μια περίεργη εκ μέρους μου συναισθηματική αδυναμία, που συχνά έβρισκε ανταπόκριση ή τουλάχιστον έτσι πίστευα χωρίς όμως να είμαι βέβαιος. Οι απορίες μου πλήθαιναν. Σκέφτηκα να μελετήσω σχετικά βιβλία, μήπως και βρω κάποιαν άκρη, κάποιαν εξήγηση. Εγκατέλειψα την ιδέα και προσπαθώ μόνος μου να λύσω το πρόβλημα, που τώρα τελευταία το αντιμετωπίζω πλέον ως μυστήριο κι ο νους μου περιπλανιέται στη μεταφυσική. Τι μπορεί να είναι ο Ιβάν εκτός από γάτα Σιάμ; Τι κρύβει; Τι επιδιώκει να μου μεταδώσει; Ποιο μυστικό; Τον κοιτάζω. Είναι ξαπλωμένος πάνω στο γραφείο δίπλα στον υπολογιστή μου και με παρακολουθεί με μισόκλειστα μάτια. Ξέρει τάχα ότι αυτή τη στιγμή γράφω γι' αυτόν; Μάλλον ναι, γιατί δείχνει ήρεμος και βέβαιος. Κρατάει ωστόσο το μυστικό του κρυφό. Ίσως επειδή δεν έχει φτάσει ακόμη ο κατάλληλος καιρός. Ίσως επειδή εγώ ακόμη δεν είμαι ώριμος γι' αυτό. Όμως περιμένω. Έχω μεγάλη υπομονή. Περιμένω.

Φαίνεται πως η αναμονή μου δεν θα είναι μεγάλη. Ο Ιβάν ήδη παρουσιάζει σημάδια σημαντικής αλλαγής στη συμπεριφορά του. Από την ημέρα που έγινε το κεντρικό πλάσμα στο ομώνυμο διήγημα, μόνος κυρίαρχος της κρυφής τρυφερότητάς μου στο χαρτί, άρχισε ν' αλλάζει ραγδαία. Πρώτα κλείστηκε σε μια περίεργη σιωπή. Έπειτα άρχισε να μου εκδηλώνει ξεχωριστή προτίμηση και αγάπη. Έγινε στοργικός, με υποδέχεται με κοφτά σιγανά νιαουρίσματα όταν μπαίνω στο σπίτι και γουργουρίζει συνέχεια καθισμένος πλάι μου στον καναπέ όταν βλέπω τηλεόραση. Με ακολουθεί παντού και πηγαίνει πρώτος στο κρεβάτι όταν σκοπεύω να ξαπλώσω. Ή συμπεριφορά του αυτή μου προκάλεσε κάτι περισσότερο από έκπληξη. Μπα; σκέφτηκα. Γιατί αυτά τα φερσίματα και οι παραξενιές. Όμως, επειδή είμαι άνθρωπος που αναλύει τα πράγματα, προσπάθησα να εξηγήσω την αλλαγή της στάσης του. Σε τι οφειλόταν; Μήπως επειδή του έδωσα μια άλλη διάσταση ζωής και τον έκανα διήγημα; Ανοησίες, είπα στον εαυτό μου. Συνδυάζεις γεγονότα που έτυχε να συμβούν διαδοχικά από απλή σύμπτωση και προσπαθείς ν' ανακαλύψεις σ' αυτά κρυφές σκοπιμότητες. Σύμπτωση; Είναι μια λέξη ύποπτη που δεν συμπαθώ ιδιαίτερα. Ίσως γιατί μου έχει καταστρέψει ανεπανόρθωτα στο παρελθόν γοητευτικούς συλλογισμούς κι ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Έτσι την αποφεύγω με φανερή περιφρόνηση. Δεν την υιοθετώ ποτέ, ούτε ως εκδοχή ούτε καν ως πιθανότητα ερμηνείας των φαινομένων. Ο Ιβάν λοιπόν έγινε τρυφερός απέναντί μου από τη στιγμή που έγραψα γι' αυτόν. Εξάλλου δεν μπορώ να δεχθώ ως σύμπτωση το γεγονός ότι από τότε, κάθε φορά που κάθομαι μπρος στον υπολογιστή για να γράψω, έρχεται και ξαπλώνει δίπλα μου πάνω στο γραφείο. Το πράγμα καταντά ανεξήγητο. Ή μήπως όχι; Σκέφτομαι διάφορα, αλλά δεν καταλήγω πουθενά. Μόνο μια λύση υπάρχει, κάπως επώδυνη βέβαια. Θα καταστρέψω το διήγημα και θα δω. Θα συνεχίσει να έχει την ίδια στάση απέναντί μου ο Ιβάν; Με τη σκέψη αυτή στρέφω προς το μέρος του. Με κοιτάζει με μισόκλειστα μάτια κι έχει ένα ύφος περίεργο, δυσανάγνωστο. Τι να σημαίνει τάχα; Με ειρωνεύεται; Ναι, με ειρωνεύεται. Μα για ποιο λόγο;

Με αυτήν την αναπάντητη απορία πήγα και ξάπλωσα. Έως τα μεσάνυχτα βασάνιζα το μυαλό μου να βρω μια ικανοποιητική απάντηση. Σιγά-σιγά μου δημιουργήθηκε η παράλογη ιδέα, που όμως εξηγούσε την ειρωνεία του. Ο Ιβάν γνώριζε -δεν ξέρω πώς- ότι το διήγημα που τον περιείχε ήταν αδύνατον να καταστραφεί. Ακόμη και στην περίπτωση που εγώ θα το διέγραφα από το αρχείο του υπολογιστή και θα έσκιζα το αντίγραφό του που εκτύπωσα. Αυτός όμως θα υπήρχε. Πού; Η απόκριση που επιμένει στον νου μου δεν είναι καθόλου ρεαλιστική. Ο Ιβάν ζει ήδη στον άυλο και αθάνατο κόσμο της δημιουργίας.

Ο Τάσος Ρούσσος είναι ποιητής, πεζογράφος και μεταφραστής. Το τελευταίο του βιβλίο, «Επιστολές προς Λεύκιον: Βιβλίον δεύτερον», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Άλλο μαμή κι άλλο μαμά της Ιστορίας

2012-01-14T10:07:00.001+02:00

Κύριε Έριχ, πολλοί μαρξιστές τα μπερδέψανε...

ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ

ERIC HOBSBAWM, Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο. Μαρξ και μαρξισμός 1840-2011, μτφρ. Μάνια Μεζίτη, εκδόσεις Θεμέλιο, σελ.439

Το τελευταίο έργο του Hobsbawm, που είναι στο μεγαλύτερο μέρος του αναδημοσίευση κειμένων, έχει ως θέμα όχι «Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο», αλλά «Μαρξ και μαρξισμός 1840-2010». Πρόκειται για μια εκπληκτική περιδιάβαση στη σκέψη και τη δράση αυτών που με όπλο το μαρξισμό προσπάθησαν ν’ αλλάξουν τον κόσμο μέσα στα κοινωνικοϊστορικά συμφραζόμενα της εποχής τους.

Τότε όμως, γιατί ο συγγραφέας ισχυρίζεται, ήδη από το πρώτο κεφάλαιο, ότι ο Μαρξ είναι ξανά επίκαιρος, ειδικά τώρα που ξέφυγε από τη μέγγενη της σοβιετικής ορθοδοξίας και τα λοιπά μαρξιστικά ρεύματα του 20ού αιώνα που προσπάθησαν να τον ερμηνεύσουν και να συμπληρώσουν το έργο των ιδρυτών του μαρξισμού;

Δεν υπερβάλει καθόλου ο Hobsbawm, όταν λέει πως Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία, του Ένγκελς, μοιάζει να περιγράφει την κατάσταση διευρυνόμενων κοινωνικών στρωμάτων σε αυξανόμενες χώρες του σημερινού κόσμου (κεφ.4) ή ότι το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, αν και γραμμένο το 1848, περιέγραφε όχι την κοινωνία που είχε ήδη διαμορφώσει ο καπιταλισμός αλλά την κοινωνία όπως θα διαμορφωνόταν στο μέλλον υπό την καταλυτική επίδρασή του (κεφ.5). Δεν παραλείπει ωστόσο να απαριθμήσει όλες τις προβλέψεις των ιδρυτών του μαρξισμού που δεν επαληθεύτηκαν από τα κατοπινά γεγονότα, στις οποίες όμως –και σωστά- δεν συμπεριέλαβε τον αφορισμό που ήθελε τον καπιταλισμό να παραμένει ένα προσωρινό σύστημα από το οποίο θα προκύψει σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα (ναι, μάλιστα, η πρόβλεψη ανήκει στον Μαρξ).

Επειδή όμως στις μέρες μας μέχρι και η αστική τάξη ανακαλύπτει την ερμηνευτική δεινότητα του Μαρξ τη σχετική με τη λειτουργία και τη δυναμική του σύγχρονου καπιταλισμού, το ενδιαφέρον εστιάζεται στο κατά πόσον οι ιδρυτές του μαρξισμού έχουν απαντήσεις στο αιώνιο ερώτημα: «τι να κάνουμε» για να ανατρέψουμε το εκμεταλλευτικό σύστημα στο οποίο ζούμε. Στο πολύ εμβριθές κεφάλαιο, Ο Μαρξ, ο Ένγκελς και η πολιτική, παρουσιάζονται τόσο στοιχεία της στρατηγικής των ιδρυτών, που θα έπρεπε κατά τη γνώμη μου να διατηρηθούν (οργάνωση του εργατικού κινήματος σε συνδικάτα, πολιτικοποίηση του οικονομικού αγώνα μέσω του πολιτικού κόμματος, επανάσταση ως κρίσιμο γεγονός σε μια κατά τα άλλα αμφίβολη, μακροχρόνια και επώδυνη πορεία προς μια σοσιαλιστική κοινωνία κα), όσο και λάθη στρατηγικής που θα έπρεπε να αποφευχθούν (υποτίμησαν το φαινόμενο της αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού, του εθνικισμού και, σε πρώτη φάση, την δυνατότητα επαναστατικών διεργασιών στην περιφέρεια του καπιταλιστικού κόσμου, και ως εκ τούτου υπέπεσαν σε λάθη στρατηγικής). Η μέθοδός τους πάντως μπορεί να μας εμπνεύσει: έκαναν πολιτική μέσα στην ιστορία απορρίπτοντας έτοιμες συνταγές, είχαν μόνο τις γενικές γραμμές στο κεφάλι τους και τις προσάρμοζαν στα δεδομένα, απέρριπταν διλήμματα του τύπου «επανάσταση ή μεταρρύθμιση» για μια πιο πολύπλοκη στρατηγική, συνέθεταν και αναβάθμιζαν σε συνεκτική θεωρία και πρόγραμμα πράγματα που βρίσκονταν «διάχυτα στον αέρα» κλπ.

Ωστόσο, μπαίνω στον πειρασμό να αναφερθώ σε μια διαφωνία μου. Σε ένα καταπληκτικό κεφάλαιο για τις σχέσεις των ιδρυτών του μαρξισμού με τις προ-μαρξιστικές σοσιαλιστικές παραδόσεις (κεφ.2), ο Hobsbawm αναφέρεται στην υποτίμηση ή και απόρριψη εκ μέρους των Μαρξ και Ένγκελς της συνεταιριστικής παράδοσης που υπήρχε σε αυτές. Τα μη μαρξιστικά σοσιαλιστικά ρεύματα είχαν σε μεγάλη εκτίμηση τους αναδυόμενους στο πλαίσιο του εργατικού κινήματος συνεταιρισμούς, ενώ οι ιδρυτές κοντολογίς δεν έδιναν καμία σημασία. Ο Hobsbawm επίσης δεν φαίνεται να θεωρεί τους συνεταιριστικούς θεσμούς σημαντικό ζήτημα στη συζήτηση περί αλλαγής του κόσμου. Αναρωτιέται λοιπόν κανείς αν οι μαρξιστές αντιμετώπιζαν την επαναστατική βία σαν «μαμή» ή σαν μαμά της Ιστορίας. Αν σύμφωνα με τον Μαρξ η επαναστατική βία είναι η μαμή της Ιστορίας, τι ακριβώς θα βγάλει από τα σπλάχνα της καπιταλιστικής κοινωνίας; Αν η μετάβαση σε μια σοσιαλιστική κοινωνία είναι μια μακροχρόνια διαδικασία οικοδόμησης σοσιαλιστικών θεσμών, τι είδους θεσμοί θα είναι αυτοί (στην περίπτωση που δεν θα είναι οι κρατικά ελεγχόμενες μονοπωλιακές επιχειρήσεις του υπαρκτού σοσιαλισμού); Αν ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής οικοδομήθηκε έξω από και ενάντια στον αντίστοιχο φεουδαρχικό, γιατί δεν μπορεί να συμβεί το ίδιο με έναν συνεταιριστικό τρόπο παραγωγής, αναδυόμενο έξω από και ενάντια στον αντίστοιχο καπιταλιστικό; Αν ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός συνίσταται στην απελευθέρωση των παραγωγών από τους ίδιους, γιατί οι μαρξιστές δεν εμπιστεύθηκαν το συνεταιριστικό θεσμό που προέκυψε από τους ίδιους τους παραγωγούς; Αν, προκειμένου να μη χαθεί η επανάσταση υπό το βάρος της αναγκαιότητας να ανορθωθούν διάφορα πράγματα αμέσως, οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν οικοδομήσει ήδη πρωτο-σοσιαλιστικούς θεσμούς, έτοιμους να αντικαταστήσουν τους παλιούς, η οικοδόμηση συνεταιρισμών εντός καπιταλιστικού πλαισίου δεν είναι πρώτιστο σοσιαλιστικό και επαναστατικό καθήκον; Αν χρειάζεται οι εργαζόμενοι να έχουν την αυτοπεποίθηση ότι «μπορούν χωρίς αφεντικά» προκειμένου να έχουν το θάρρος να προχωρήσουν σε ρήξη με τον καπιταλισμό, και προκειμένου να μην μπουν στον πειρασμό να εκχωρήσουν σε σοσιαλιστές ειδικούς τη διαχείριση της συντελεσθείσας ρήξης, εντός ποιών θεσμών θα την αποκτήσουν; Σε τελική ανάλυση (που λένε και οι μαρξιστές), πώς θα ξεχωρίσουμε αυτούς που αγαπάνε απλώς τις σοσιαλιστική ιδέες (και θέλουν να βάζουν απλώς ιδέες που θα υλοποιούν οι άλλοι) από αυτούς που είναι έτοιμοι να προχωρήσουν στην πρακτική αναλαμβάνοντας όλα τα (πολλά) κόστη που έχει κάτι τέτοιο;

«Αγώνας, ρήξη, ανατροπή» μεν, αλλά προκειμένου να προωθήσουμε, πολλαπλασιάσουμε, καταστήσουμε ηγεμονικό κάτι που ήδη υπάρχει. Κάθε φορά που οι σοσιαλιστές περνούν από την ιδέα στην πρακτική, καταλαβαίνουν ότι, εκτός από το κράτος και τον καπιταλισμό, εμπόδιο στο σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας είναι και ο μικροαστικός εαυτός τους, οι ατομικές, οι οικογενειακές, και οι συντεχνιακές στρατηγικές τους.

Το παραπάνω ζήτημα βέβαια δεν είναι το θέμα του βιβλίου, γι’ αυτό αξίζει να διαβαστεί. Οι μαρξιστές οπωσδήποτε δεν ευθύνονται για τις αποτυχίες των συνεταιρισμών. Ευθύνονται όμως που ακόμα δεν καταλαβαίνουμε πώς συνδέεται η «κοινωνία των αναγκών», που λέει και το πρόγραμμα του Συνασπισμού, με την ιδεολογική μας κληρονομιά.

Ο Δημήτρης Παπανικολόπουλος είναι υποψήφιος διδάκτωρ Πολιτικής επιστήμης

Από τον Ρίτσο στον Σαχτούρη

2012-01-14T10:04:00.001+02:00

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΒΟΥΛΓΑΡΗ

ΛΟΓΓΙΝΟΣ ΠΑΝΑΓΗ, Δώδεκα καλοκαίρια, και άλλα ποιήματα, εκδόσεις Μανδραγόρας, σελ. 32

Σαραντάχρονος ο πρωτοεμφανιζόμενος ποιητής (Λευκωσία, 1970), βγαίνει μέσα απ’ την ευρύχωρη μήτρα της ποίησης του Γιάννη Ρίτσου. Η προσπάθειά του να οδηγήσει τη μαθητεία του στο εύφορο έδαφος της «Τέταρτης διάστασης» είναι προφανής, το δε αποτέλεσμα ανακαλεί τον λυρικό ρητορισμό εκείνων των ποιημάτων.

Η ζωή μου τώρα κοιμάται ήσυχα γιατί τη χαϊδεύει νανουρίζοντας

Η διάφανη σκιά του θανάτου κρεμασμένη πάνω στα παράθυρα της συνείδησης

Ενώ το σκυλί του κόσμου αλυχτά

Το ερώτημα βέβαια είναι τι έχει απομείνει σήμερα από εκείνη την ενότητα του κόσμου που προϋπέθετε η ποίηση του Ρίτσου, άρα τι έχει απομείνει και από τη δυνατότητα να ανταποκριθεί η ποίηση με έναν τρόπο ανάλογο, με τον λόγο φιλόξενο, στέρεο έδαφος για οικείες, καθημερινές εικόνες και αισθήματα, όπου η σχέση του ανθρώπου με τα πράγματα θα εγγράφεται απρόσκοπτα στον αφηγηματικό καμβά.

Είμαστε ξένοι στον κόσμο οι πιο κοντινοί μας ήταν εκείνοι που μάκρυναν το δρόμο που έμελλε να βαδίσουμε

Θυμάμαι βάδιζα μέρες στην ίδια χωματόστρατα

Που γύριζε πάλι στο μέρος μου σαν φίδι

Φτύνοντας μέσα μου το φαρμάκι

Αν όμως αυτός είναι ο τρόπος που βιώνει τον κόσμο ένας σύγχρονος ποιητής, η αναγκαιότητα να βγει έξω από το οικείο τοπίο είναι επείγουσα. Ή μάλλον η αναγκαιότητα να βγει έξω από εκείνη την αντίληψη, που βλέπει το τοπίο στάσιμο και απαράλλαχτο, με τους ρυθμούς και τις διαδρομές των προγόνων να το ορίζουν και να το νοηματοδοτούν.

Γιατί να πεθαίνουν τόσο εύκολα όσα γεννιούνται τόσο δύσκολα

Η ίδια σεβαστική διάθεση εμφιλοχωρεί και στα τελευταία ποιήματα της συλλογής, όπου ο Παναγή δοκιμάζει τη φωνή του στην κλίμακα του Μίλτου Σαχτούρη.

Βγήκαμε στο τρίχρωμο λιβάδι

Πάνω ήταν το γκρίζο

Κάτω ήταν το πράσινο

Στη μέση ήταν το κόκκινο

Στο κόκκινο ήτανε η σφήκα

Στο πράσινο ήταν το σκυλί

Στο γκρίζο ήταν το κορμί

Όμως, ακριβώς αυτή τη διαδρομή την έχει διανύσει ο Ρίτσος, με τις μεταπολιτευτικές ποιητικές συλλογές του που εκδίδονται μεταθανάτια, κάνοντας επιτακτική την αναζήτηση νέου ποιητικού εδάφους σε άλλες περιοχές.

Λογοτεχνική κριτική και εξουσία

2012-01-14T10:02:00.002+02:00

Πριν:

«Ο [Νίκος] Παπανδρέου στήνει με άνεση τα ποικιλώνυμα σκηνικά του [...] φροντίζει να δώσει ένα ορισμένο χρώμα στους χαρακτήρες του και φτιάχνει μια συνεκτική και καλά οργανωμένη πλοκή, η οποία οδηγεί με επαγωγικό τρόπο στη λύση της.»

Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία

«Δίνει στην καθημερινότητα μια διάσταση ηρωική. Ακόμη και οι έλληνες ‘λούζερ’ ήρωές του κάνουν προσπάθειες να ξεφύγουν από την κατάστασή τους, έστω και αν αυτή η φυγή διαρκεί μόλις λίγα δευτερόλεπτα. Πιστεύει στην παρέμβαση ενός προσώπου ή ενός γεγονότος που αλλάζει τη ροή των πραγμάτων.»

Το Βήμα

«Ο Νίκος Παπανδρέου [...] συνδυάζει έναν παράδοξο για τα ελληνικά πεζογραφικά δεδομένα εξωτισμό τόπων και χώρων με την πολυφωνία και το πολυσυλλεκτικό που αυτοί προϋποθέτουν, ενώ ταυτόχρονα διαλέγεται μέσω της ιδιάζουσας, ως προς τους ρυθμούς και πλεύσεις, γραφής του πάνω στην κοινή αγωνία των απανταχού ηρώων του για την ανεύρεση της γραμμής εκείνης που θα τους οδηγήσει έξω από την κοινοτοπία μιας αλλοτριωμένης ύπαρξης.»

περιοδικό Διαβάζω

«Απολαυστικά διηγήματα, με χιούμορ και φιλάνθρωπο σαρκασμό, ελαφρώς σουρεαλιστικά αλλά απολύτως αληθοφανή μέσα στη μυθοπλαστική μεγέθυνση ελαττωμάτων και παθών, αισιόδοξα όμως, αφού δεν κρύβεται η ανάγκη του ατόμου να αγαπήσει και ν' αγαπηθεί, η επιθυμία του όντος να ζήσει πλέρια τη ζωή που του δώσανε να ζήσει.»

Ελευθεροτυπία

«Οι σφουγγαράδες της Ύδρας ενδιαφέρουν εξίσου τον Ν. Παπανδρέου όσο οι αγρεργάτες του Καναδά, οι Τουαρέγκ της Σαχάρας, οι πληβείοι της Βαγδάτης ή τα άγουρα κολεγιόπαιδα της αγγλοσαξονικής Αμερικής. Ο κοσμοπολιτισμός του δεν ισοπεδώνει τις διαφορές από κουλτούρα σε κουλτούρα, αλλά ίσα ίσα έλκεται από αυτές.»

Τα Νέα

«Ο συγγραφέας επαινέθηκε ιδιαίτερα για την οικονομία και για το μέτρο στους εκφραστικούς του τρόπους, για την υπαινικτική γραφή και για την υφολογική συνοχή των διηγημάτων του.»

Το Βήμα

«Είναι τέτοιος ο ρυθμός της ανάγνωσης στην οποία υποχρεώνει το καλά συναρμοσμένο κείμενο, είναι τέτοιο το ενδιαφέρον για τη διαλεύκανση του μυστηρίου, που η δομή του κειμένου εξαφανίζεται. Δεν είναι μικρό το επίτευγμα. Πρέπει να ομολογήσω πως, προσωπικά, πολύ σπάνια μου συμβαίνει να αφεθώ σε μια τέτοια επιτάχυνση.»

Τα Νέα

Μετά:

«Φυσικά δεν μπορεί κανείς να μη θαυμάσει τα παράξενα ελληνικά του συγγραφέα αδελφού τού (πρώην) Πρωθυπουργού, τα οποία κατά έναν παράδοξο τρόπο δεν θυμίζουν σε τίποτα το ύφος των βιβλίων του. Το ερώτημα είναι αν τα μυθιστορήματα του κ. Παπανδρέου έχουν αυτό το ευγενές και ωραίο ύφος γιατί ανέλαβε να τα ‘εξελληνίσει’ κάποιος μυστικός επιμελητής...»

Το Βήμα

Κ.Β.

Εξαθλίωση

2012-01-14T10:00:00.003+02:00

Ελάτε να δείτε την εξαθλίωση που κάνει

βόλτα στους κεντρικούς δρόμους της πόλης

ξυπόλυτη ή με τρύπιες παντόφλες τα μαλλιά

λυμένα το βλέμμα χαμένο κάπου μακριά

στο παρελθόν είναι η μάνα σας η αδελφή

σας η θυγατέρα σας η ερωμένη σας φοβι-

σμένη τρομαγμένη νηστική και άστεγη

βγείτε έξω κι ελάτε να την δείτε μπορεί

να μην την αναγνωρίζετε εκείνη όμως

σας αναγνωρίζει σας θυμάται καλά από

τον πρότερό της βίο η πόλη δεν κινείται

όλα είναι ήσυχα μόνο από μακριά ακού-

γεται ένα κόκκινο χάραμα να κραδαίνει

το δικό του φως φυλακισμένο σ’ ένα

δίχτυ που το σέρνουν νέα παιδιά από

πλατεία σε πλατεία πλησιάστε ελάτε πιο

κοντά να την δείτε πώς θα μεταμορφωθεί

σε λίγο σε ταπείνωση και μετά σε εξέγερση

Αθήνα, 9 Δεκεμβρίου 2011

Ντίνος Σιώτης

Αναφορά στον Νάνο Βαλαωρίτη

2012-01-14T09:59:00.001+02:00

ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ ΚΑΤΣΑΔΗΜΑ

Μυρτώ Φερεντίνου- Χαρτογράφηση εξεγέρσεων

Ιδιαίτερα συμβολικός ο τίτλος της ποιητικής συλλογής Χρίσματα, του Νάνου Βαλαωρίτη. Χρίσματα: από τον ποιητή στο κοινό του; Ή μήπως από τη μούσα, τη συλλογική ποιητική συνείδηση προς τον Νάνο Βαλαωρίτη; Χρίσματα ή Χ(α)ρίσματα για να υπάρχουν αναγνώστες. Πέραν των τίτλων, που μας αναλογούν κατά περίπτωση, γενικότερα μοιραζόμαστε τον τίτλο του αναγνώστη· εξ’ αφορμής της ποίησης, ενσυνείδητα ταξιδεύουμε στο χρόνο. Ταξιδεύοντας στο χρόνο, ‘οργώνουμε’ ατομικότητα …

Ο σκοπός του ποιήματος, όμως, ποιος είναι; Να συγκινήσει; Να εμπνεύσει; Ή να διεγείρει φαντασία και ενδιαφέρον, δημιουργώντας μια μετα-πραγματικότητα; Και τα 86 ποιήματα είναι «Χρίσματα» που σημαίνει ότι, επιπλέον, συμβαίνει να είναι: επινοήσεις της στιγμής, επεμβάσεις στο καθημερινό, η διαστολή του οποίου γεννά το ιδιαίτερο. Και, ως ιδιαίτερο, ας εκληφθεί το αποτέλεσμα της σχέσης πολιτικού και προσωπικού. Πολλοί στίχοι το επιβεβαιώνουν. Όμως δεν είναι εύκολο, κάθε φορά, οι στίχοι να αποσπαστούν από το ποίημα, διαιρώντας την καθολικότητά του. Επειδή το ύφος γραφής του Νάνου Βαλαωρίτη, παρά την ηλικία του, δεν γίνεται διδακτικό. Παραμένει ζωηρό, φρέσκο, αναγκαίο. Ώστε κάθε ποίημα αποκρυσταλλώνει την ανάγκη, να ενσαρκώσει κάποιο μήνυμα, χωρίς όμως να απεκδύεται τον εαυτό του, δηλαδή την προφορικότητα, το ρυθμό, την αποσπασματικότητα από στροφή σε στροφή· ενόσω, ο κορμός του ποιήματος υπακούει στον Κανόνα του παιχνιδιού, αντί απλώς να εισακούεται η φωνή του μεγάλου ποιητή. Ο Νάνος Βαλαωρίτης δεν παίζει το συγγραφέα ούτε τον ποιητή. Παίζει με το υλικό της γραφής. Χαρακτηριστικά επιλέγω από το ποίημα «Αντιφών» -σ. 102-:

δεν ξέρω αν πρέπει να συνεχίσω

να γράφω όπως έγραφα εδώ και

είκοσι χρόνια ήμουν μεθυσμένος

τότε με τον εαυτό μου τώρα στέγνωσε

η προσδοκία για κάτι διαφορετικό

το χειρότερο γίνεται όλο και πιο συχνό

γι’ αυτό κατάντησα υπεραισιόδοξος

βλέποντας και κάνοντας γύρω μου

Σε αυτό το σημείο, η φωνή του ποιητή εκφράζει την καθημερινή αγωνία του ενσυνείδητου ανθρώπου να «φυλλομετρά» τη ζωή, ώστε αντιλαμβάνεται τη φθορά του χρόνου και, άρα, των αισθημάτων. Για να αποδοθεί στη φθορά νόημα, ανατρέχουμε στο κείμενο από τη Διαλεκτική του Διαφωτισμού –εκδ. Νήσος, Αθήνα 1996- των Μαξ Χορκχάιμερ και Τεοντόρ Αντόρνο, ότι ο «χρόνος είναι η εσωτερική μορφή οργάνωσης της ατομικότητας». Οπότε, διαπιστώνουμε πως η εξωτερικότητα των ετερόκλητων γεγονότων μετατρέπεται σε εσωτερικότητα. Ο θόρυβος του εξωτερικού χρόνου υποδηλώνει τον ήχο του εσωτερικού χρόνου. Εν δυνάμει αποτελεί είδος εσωτερικής ακρόασης. Ως σύγχρονος Οδυσσέας -από το «Οδύσσομαι», που σημαίνει «εξοργίζομαι»- ο ποιητής ακροάζεται τον κόσμο και εμπλουτίζει τη γλώσσα της ποίησης με όσα συμβαίνουν γύρω μας. Τα Χρίσματα είναι 86 τουλάχιστον εικόνες για το τοπικό, το πολιτικό, το φυσικό.

Στη Διαλεκτική του Διαφωτισμού αξιολογείται ο απόηχος του μύθου του Οδυσσέα στο σήμερα, μετά τον Διαφωτισμό. Διαβάζουμε: «αυτό είναι το μυστικό στις διεργασίες μεταξύ έπους και μύθου: ο εαυτός δεν αποτελεί την άκαμπτη αντίθεση προς την περιπέτεια, αλλά στην ακαμψία του αρχίζει να διαμορφώνεται μόνο μέσω αυτής της αντίθεσης· η έννοιά του βρίσκεται απλώς στην πολλαπλότητα αυτού που αφαιρεί την ενότητα. Ο Οδυσσέας, όπως οι μεταγενέστεροι ήρωες όλων των καθαυτό μυθιστορημάτων, πετάει τρόπον τινά τον εαυτό του προκειμένου να τον αποκτήσει».

Οπότε, η μοίρα του ποιητή, το εκτόπισμα, είναι πλέον σε δυσκολότερη βάση. Διότι, η κουλτούρα της εξατομίκευσης έχει τόσο καλλιεργηθεί και η σημασία του Λόγου και της ορθολογικότητας έχει αρθρωθεί, στο σήμερα, ώστε ο ποιητής καλείται να μεταβαίνει σε πολλαπλά επίπεδα, με την επιδίωξη να δείξει ότι η γλώσσα είναι η περιπέτεια, το πρώτο ταξίδι και το αρχέγονο παιχνίδι πέραν της λογικής και του μαστιγώματος που προκαλεί, όταν της υπεξαιρείται το μέταλλο της αίσθησης, της συναίσθησης αλλά και της ενσυναίσθησης. Πλέον, οι μύθοι είναι αρθρωμένοι και ο ρόλος της ποίησης είναι να εφεύρει τη συνέχειά τους στο χρόνο. Άρα, από το πόσο διασφαλίζεται αυτή η συνέχεια των μύθων στο χρόνο, εξαρτάται και ο χαρακτήρας της εσωτερικής μορφής της ατομικότητάς μας. Από τη συνέχεια των μύθων-χρισμάτων εξαρτάται το μέλλον της ίδιας μας της εσωτερικότητας: όπου «μέλλον», ίσον αίσθηση, συνείδηση, ενσυνείδητη ροή εικόνων και εντυπώσεων. Συμπερασματικά, λοιπόν, αυτή η πορεία μετάβασης στο πολλαπλό, αυτός ο στόχος έκφρασης του άλλοτε αδιαίρετου μυθικού και η ερμηνεία του σε υποδιαιρέσεις του μυθολογικού, είναι μια πορεία επιστροφής: στη φύση του σώματος, στη σωματικότητα, καθώς ο ποιητής γράφει εν χυμώ, νου και σώματος, αντί να υπακούει σε μια στείρα εκπαιδευτική στάση. Η ποίηση αφορά στην παιδευτική κα-τά-στα-ση, στην ακοή και του σώματος, καθώς εκτίθεται στην περιπέτεια της ζωής ούτως ώστε να την εμπεριέχει.

Ο Νάνος Βαλαωρίτης δεν κατονομάζει τα «Χρίσματα». Ξεκινά να γράφει «για» τα χρίσματα. Από μια αιτία, για ένα σκοπό. Τα χρίσματα, οπότε, είναι το μυστικό στη διεργασία γραφής και πραγματικότητας. Περί ποιας πραγματικότητας, άλλωστε, ο λόγος; Αν οι απαντήσεις ήταν εύκαιρες, δεν θα υπήρχε λόγος να γράφονται ποίηση ή δοκίμια. Επ’ ευκαιρία, - και δανείζομαι την τελευταία στροφή από το ποίημα «Για τα χρίσματα»-

μυθιστορίες αληθινών γεγονότων

για τους καιρούς που φεύγουν πανι-

κόβλητοι, για τα χρίσματα

που υψώνονται πανύψηλα γύρω μας

μήπως η «ζωηρή ποίηση» προσφέρεται να διαβαστεί πέραν της αυτονομίας της; Συμβολικά, δημιουργικά, υπερρεαλιστικά και ρυθμικά, τα ποιήματα θίγουν έναν ερωτισμό ακριβώς επειδή παραβαίνουν ηδονικά το πλαίσιο, όπου έχουμε συνηθίσει τα ονόματα. Δοκιμάζουν τις αισθήσεις. Στο ποίημα «Τα δέντρα εκπολιτίζονται», διαβάζουμε:

Τα δέντρα έμαθαν να τρώνε

στο τραπέζι να χρησιμοποιούν

μαχαιροπίρουνα και σφυροδρέπανα

έμαθαν να τραγουδάνε εξαίσια

η χορωδία των δασών ήταν το κάτι άλλο

υπέκυψαν στον πειρασμό των γυναικών…

Εδώ, εκτός του ότι μια οικογένεια ονομάτων/σημαινόντων επινοείται, η συμβολική αναφορά στα προσωποποιημένα δέντρα συνιστά μια μετα-πραγματικότητα, υπό την αφήγηση της οποίας το «δέντρο» ή εκδικείται τον άνθρωπο-κτήτορα, υφαρπάζοντας την περιουσία, ή/και του προσομοιάζει, καθώς στο τέλος του ποιήματος – τα δέντρα- «είχαν ανακαλύψει φαίνεται/ της ηδυπάθειας τα αγαθά». Αυτή η πράξη της «ανακάλυψης» πότε συμβαίνει; Συμβαίνει παρουσία του λόγου διεκδικητή, κινήτρων και εξουσίας, επιθυμίας και επιβολής. Απελευθερώνονται οι ορμές και τα ένστικτα της φύσης, έναντι της κοινωνίας, την πρόσληψη της οποίας πλέον μεσιτεύει μια ηδονισμένη κατάσταση. Την ίδια ηδονή, του Οδυσσέα με προορισμό την Ιθάκη, δοκιμάζει ο Νάνος Βαλαωρίτης. Προορίζεται να δείξει ότι η γραφή αφορά σε μια διεργασία μύθου και πραγματικότητας. Έχει σοβαρότητα με το να γίνεται παιχνίδι, φυσική απόληξη, όπως όταν διψάμε και πίνουμε ένα ποτήρι νερό. Αυτό είναι: τίποτε περισσότερο, τίποτε λιγότερο. Όμως, αν το δούμε ποιοτικά, αναγκαίο.

Ενώ το ενδιαφέρον μας εστιάζεται στο αναγκαίο, ας σημειωθεί ότι τα ποιήματα έρχονται να δείξουν όχι τι αποφάσισε ο ποιητής, για τα γεγονότα, αλλά τι αισθάνθηκε με αφορμή τα γεγονότα. Γι’ αυτό και η καθολικότητα της αίσθησης διανοίγει το γεγονός, σαν να του παρείχε οξυγόνο, για σκέψη και περισυλλογή. Ιδού το ποίημα «Η πραγματικότητα».

Ακροποδητί για να περάσει

τα νομοσχέδιά της που είναι

παραληρηματικά: τα διαβάζω

για να ενημερωθώ- ξύπνιος

όλη νύχτα-τίποτα εκεί μέσα

δεν με διασκεδάζει-αρχίζω

να νυστάζω-μια σαύρα

που έγινε πριγκίπισσα στο

παραμύθι με πλησιάζει

κάνει κρύο στο στούντιο

η ΕΡΤ είναι γεμάτη φαντά-

σματα που κυκλοφορούν

αόρατα- φαίνονται μόνο

τα κέρατα και η ουρά τους

που φωσφορίζουν στο σκοτάδι

Ποιοι είναι;

Εμφανές είναι ότι «Στην Πραγματικότητα» η ιδέα της σαύρας-πριγκίπισσας σε αντιπαράθεση με την ΕΡΤ και τα φαντάσματα, δίνει τροφή στην κίνηση της φαντασίας, ενώ ελεύθερα κυνηγά το τέλος, τη ρητορική ερώτηση του ποιήματος. Και να η απάντηση, ως ποιητικό δάνειο από την ίδια συλλογή: είναι «οι μνηστήρες» που «έτρωγαν λουκουμάδες»...

Πέραν της απόλαυσης της ποίησης, ζητούμενο είναι και το να δεχτούμε την ποίηση. Ανατρέχοντας στον Έλιοτ και στα 7 δοκίμια για την ποίηση, -εκδ. Γράμματα 1982-, αναπαράγω (σ. 91): «όταν γράφεις στίχο που δεν προορίζεται για δράμα, γράφεις νομίζω, με εκφράσεις της δικιάς σου φωνής: ο τρόπος που ακούγεται όταν το διαβάζεις στον εαυτό σου είναι η απόδειξη. Γιατί ο εαυτός σου είναι που μιλάει». Ιδού το ερώτημα. Ποιος εαυτός λοιπόν; Οι παθητικοί άλλοι, φωνές εντός μας; Οι ενεργητικοί άλλοι, στο βαθμό που γράφουμε έχοντας ενσαρκώσει τη δική μας φωνή, σάρκα από τη σάρκα τους; Προφανώς, αυτά τα δύο συνυφαίνονται στην ποίηση και στα παίγνια – Χρίσματα του Νάνου Βαλαωρίτη.

Η Αντιγόνη Κατσαδήμα είναι δημοσιογράφος

Η κριτική και η θεωρία της

2012-01-14T09:55:00.004+02:00

Αφιέρωμα, επιμέλεια Κώστας Βούλγαρης, Στέφανος Ροζάνης

Τις προηγούμενες Κυριακές δημοσιεύθηκαν κείμενα των:

Η θεατρική σκηνή

2012-01-14T09:54:00.001+02:00

Στον αστερισμό των θραυσμάτων

ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΑΡΤΙΝΟΥ

Πάνω στη σκηνή το πραγματικό δεν υφίσταται, πνέει μόνο η βαθιά του ανάμνηση. Η κίνηση της σκηνής είναι μια παγωμένη κίνηση, μια σιωπηλή, αρχετυπική, προγλωσσική απεύθυνση. Τίποτε δεν αναπαρίσταται επί σκηνής, ο αντικειμενικός και ο σκηνικός κόσμος είναι δύο διαφορετικής τάξεως μεγέθη. Αυτό που κυριαρχεί είναι η εμπειρία, η πραγματικότητα της εμπειρίας και όχι η εμπειρία του πραγματικού. Ο χωροχρόνος της σκηνής είναι μια ολότητα, μια καινοφανής φαινομενολογία, αυτή η ίδια η εμπειρία της απώλειας, ο τόπος του Άλλου, η σκηνή του Έξω. Τίποτε δεν διασώζεται εδώ, όλα αναμετρώνται με την αδυναμία της αναπαράστασής τους, με την αδύνατη ανάμνηση της πυρηνικής τους καταγωγής. Μιας καταγωγής που αντιστέκεται σε όλες τις δυνατές επιστροφές της.

Το σκηνικό υποκείμενο δεν είναι μια αισθητική κατηγορία αλλά μια ζωική κατηγορία, μια υλικότητα του επέκεινα. Μια φαντασματική υπόσταση απόλυτα παραδομένη όμως στο σωματικό της πάθος. Μια ύπαρξη γυμνή και ανοίκεια, παραληρούσα πάνω στο ίχνος της μετά-γραφής της. Σ’ αυτό το παραλήρημα, αυτό το μετά ακούγεται διπλό, γιατί είναι το μετά της μετά-γραφής, το μετά την εκτροπή της γραφής. Μια διπλή απόσταση ανάμεσα στο υποκείμενο της σκηνής και στο υποκείμενο του κόσμου. Ένα διπλό φίλτρο που συγκροτεί την υπερβατικότητα του υποκειμένου, καθώς αναγνωρίζεται αυτό σ’ αυτή τη ριζική επανακωδικοποίηση του κόσμου, σ’ αυτό το εγχείρημα του θανάτου. Η εμπειρία του θανάτου είναι αυτός ο πυρηνικός καταλύτης που συγκροτεί και συγκρατεί επί σκηνής το θεατρικό υποκείμενο. Σ’ αυτό το τοπίο, ό,τι επιβιώνει είναι θραύσματα αναμνήσεων. Η ακεραιότητα δεν ανήκει στη θεατρική νύχτα. Στη νύχτα ανήκει ο διασκορπισμός και η διάχυση, ο τεμαχισμός και η αναμόρφωση. Η νύχτα ανήκει στο σφαγείο της, σ’ αυτή η συνθήκη της δημιουργίας. Το κείμενο επί σκηνής απολύει τον άξονα της κειμενικότητάς του και εγκαταλείπεται στις άκεντρες περιστροφές και επιστροφές του, στη διασπορά του, στη σκηνική του απώλεια. Η κίνηση επί χάρτου γίνεται τώρα μια κίνηση επί σκηνής. Επιδεινώνεται έτσι από μια δεύτερη εξωτερικότητα, από μια ένταση που δεν είναι μια ψυχική κατάσταση ή μια απογυμνωμένη αισθητική, αλλά αυτή η τραγική απογύμνωση της ζωής. Ό,τι διασώζεται επί σκηνής ως κείμενο είναι αυτό το ισχνό αντί-γραφο της σκηνικής μεταγραφής του, το αποτέλεσμα μιας αποδομητικής παρανάγνωσης. Ένα ίχνος που αποτινάσει από πάνω του κάθε ποιητικό, συναισθηματικό, ιστορικό ή ιδεολογικό φορτίο. Ένας αναμορφωτικός τροπισμός που είναι δυνατός χάριν αυτού του διαρρηγμένου σώματος που εκπέμπει επί σκηνής την αδυναμία του και καθίσταται σε όλη του την έκταση ένα αδύναμο, διεγερμένο βίωμα. Μέσα από μια τέτοια κομβική ανασυγκρότηση το σώμα του σκηνικού υποκειμένου απωθεί όλες τις κειμενικές του αναμνήσεις προς χάριν της βαθιάς του ανάμνησης, αυτής που υπαγορεύει εν τέλει και το ίδιο το κείμενο ως αυτό το αντί-κείμενο του κόσμου. Στην προοπτική αυτής της απόσυρσης το κειμενικό ίχνος γίνεται μια σωματοποιημένη αίσθηση που μόλις και κατέστη δυνατή. Δυνατή όχι όμως μέσα από την εκφορά του αλλά μέσα από την εκστατική του αποσιώπηση. Στην εποχή μας μάλιστα, εποχή του τέλους των μεγάλων και δυνατών αφηγήσεων, η αποδόμηση και η εξάρθρωση του αποθησαυρισμένου λόγου παρέχει στη σύγχρονη σκηνή τη δυνατότητα να αποτινάξει από πάνω της κάθε αναπαραστατική, ψευδαισθησιακή πίστη και να επικοινωνήσει με την πυρηνική αλήθεια του καταγωγικού της υπερκειμένου, του ιστορικού της παλίμψηστου. Η μονολιθικότητα των κειμένων και το αδιατάρακτο του νοήματός τους παραχωρούν τη θέση τους τώρα στην ιστορική, αισθητική και νοηματική τους επανεκκίνηση. Αποκαθαρμένα έτσι από τις ιστορικίστικες πτυχές τους, στηρίζονται πλέον μόνο στις αντοχές του δραματικού τους άξονα. Σε συνθήκες κατάρρευσης, αυτό που διασώζεται είναι ο σκελετός. Όλες οι περιτοιχίσεις με τον γλυπτικό τους διάκοσμο, αλλά και αυτά τα επίπεδα της δομής, καταρρέουν και μένουν τελικά μόνον οι κολώνες, τα κάθετα, εδραιωμένα στοιχεία που χάσκουν και καλούν σε μια εκ νέου δόμηση του χώρου. «Ερείπια», λέει ο Benjamin, «που υψώνουν τα συντρίμμια τους στον ουρανό, σε μια καταστροφή που επικυρώνει την αιωνιότητά τους». Οι δυνατότητες του θεάτρου είναι ακριβώς αυτές οι ρηγματώσεις των κειμένων. Ρηγματώσεις που επιτρέπουν την ανάδειξη της εσωτερικής τους γεωμετρίας. Εννοιακοί άξονες, αμέτοχοι στις εικονιστικές τους επικαλύψεις, αλλά που φέρουν το σώμα του θεμελιακού τους αρχινοήματος. Η μεταφυσική αυτών των αξόνων είναι η μορφοποιητική δυνατότητα του θεάτρου, η ανοικτότητα του στη νυχτερινή του περιπλάνηση. Το Έξω της νύχτας που διαρρηγνύει τη σκηνή και οικοδομεί το υποκείμενό της είναι μια ανερμήνευτη και ανεντόπιστη εμπειρία, μια εμπειρία που δεν πραγματώνει το Έξω αλλά το υποδεικνύει, αυτό που θα είναι πάντα έξω από κάθε πραγμοποίηση.

Τα κείμενα σ’ αυτή τη σκηνή αποκόπτονται έτσι από τις ιστορικές τους συνθήκες και αιωρούνται στο κενό της. Είναι κείμενα βουβά, αποστερημένα νοήματος, απελπισμένα και γι’ αυτό κείμενα της σιωπής, μιας σιωπής πρωτάκουστης, παροξυσμικής, αποκαλυπτικής εν τέλει. Αποκομμένα από την εποχή και το δημιουργό τους, αλλά και από αυτή την ακεραιότητα του σώματος τους, αυτοί οι κειμενικοί αστεροειδείς στροβιλίζονται μέσα στο κοίλο της θεατρικής νύχτας υπαγορεύοντας την ηχώ της. Ο θεατρικός λόγος, όπου αυτός είναι δυνατός, δεν είναι η σύνθεση αυτών των θραυσμάτων αλλά η περαιτέρω αποσύνθεσή τους. Η σκηνή, η σκηνή του θανάτου, δεν αναγνωρίζει τη συνθετική πράξη. Το σκηνικό υποκείμενο διεισδύει στον ατομικό πυρήνα του θραύσματος και ακινητεί εκεί, στο κενό του διάστημα, εκεί που αντιφέγγει η συναστρία της νύχτας, και παράγει όλες τις δυνατές της μορφές. Κειμενικά θραύσματα, αποσπασματικές εκφορές που δονούν και δονούνται από την πρωτότυπη σκηνική καταγραφή τους. Αυτή η διαλυτική εργασία του θεάτρου πάνω στα κείμενα είναι στην πραγματικότητα μια διαλεκτική εργασία. Μια εργασία πάνω στην εσωτερικότητα των κειμένων. Η απογύμνωση του κειμένου, η εξάρθρωσή του, η αποσπασματικοποίησή του είναι πράξεις που υποβάλλουν το κείμενο στον άρρητο και μη αναπαραστάσιμο κόσμο της σκηνικής αλήθειας. Η σκηνή έτσι διανοίγεται στην ελευθερία του ανολοκλήρωτου, στην εσωτερικότητα του θραύσματος. Αυτή η αποσπασματική υπόσταση, κειμενική μνήμη που ανθίσταται στη λήθη, δεν είναι μια μορφή της απώλειας αλλά μια οξυμένη ολότητα. Η συμπύκνωση μιας εμπειρίας του όλου που διεσώθη και διατίθεται επί σκηνής. Το απόσπασμα στη σκηνή του θεάτρου, αλλά και στη σκηνή της ανάγνωσης ακόμη, διαθέτει τη θέρμη τού όλου σώματος, την ενέργεια που συνέχει το σύνολο του οικοδομήματος. Πόσες φορές δεν έχουμε διακόψει την ανάγνωση ενός κειμένου μπροστά στη φωτοχυσία μιας στιγμής του; Αυτή είναι και η μυστική θέση της γραφής, η ατοπία του τόπου της. Να διακρίνεται η ακεραιότητά της και σ’ αυτό το γεγονός του τεμαχισμού της, όπως ακριβώς και με το σώμα του Κυρίου. Μια αποσπασματικότητα που είναι η μυστική επανεύρεση της ολότητας και ακεραιότητας του σώματος, η αναδόμηση του Είναι μέσα από την ανά-γνώση των διασκορπισμένων του σημείων.

Το θέατρο δεν ανήκει στη γραμμικότητα. Η αφήγησή του ήταν πάντα αποκαλυπτική και αιφνίδια. Μια αφήγηση που τέμνει και τέμνοντας συνέχει την εμπειρία της. Μια αφήγηση που δεν παρακολουθεί το κείμενο αλλά που διαβάζει την απορία του, την ασταθή ισορροπία του, την ίδια τη στιγμή της καταγκρέμνησής του. Ο σκηνικός λόγος διαστέλλεται εντός των κειμένων, διαρρηγνύει τη γραφή τους, τη διακόπτει, τη μετά-γράφει, στο κοίλο αυτής της παράδοξης εμπειρίας. Η προοπτική μιας ματιάς που δεν συνδράμει πάνω στην ιστορικότητα και γραμμικότητα του κειμένου, αλλά ακριβώς πάνω στην ασυνέχεια του, στο δημιουργικό του κατακερματισμό, στον επιδεινούμενο θρυμματισμό του, σ’ αυτή ακριβώς τη μανία της καταστροφής. Η ακεραιότητα έτσι δεν απαντάται στις ιστορικές, κειμενικές ή αισθητικές αναφορές, αλλά στο παρόν της σκηνικής αναδημιουργίας. Ένα παρόν όμως που δεν είναι πραγματικό, που δεν συγκροτεί ένα ιστορικό συμβάν αλλά που περισσότερο μοιάζει μ’ εκείνη τη μετέωρη στιγμή της ενόρασης, της αιφνίδιας στιγμιαίας έκλαμψης. Τίποτε πάλι δεν αρθρώνεται, μόνο η εξάρθρωση μένει, η εύθραυστη ύπαρξη, η στιγμιαία λάμψη των εικόνων. Η δράση της σκηνής γίνεται ένας απόηχος, ένα σκοτεινό ίχνος, ένα ίχνος αφηρημένο και ανέκφραστο, απορημένο και σιωπηλό, ένα σημείο μηδέν, απ’ όπου δραπετεύει ο χρόνος. Η Μίμηση του θεάτρου, η αριστοτελική μίμηση που μεταφέρει επί σκηνής όλη την πραγματικότητα του κειμένου είναι αδύνατη, η σκηνή είναι ένας τόπος που εκτρέπει τις μορφές σε μια νεκρή ζώνη, σε μια ζώνη που δεν υπάρχει τίποτε για να μιμηθείς. Μια εκτροπή που είναι αυτή η ιδρυτική πράξη του θεάτρου, η ex nihilo γένεσή του, η απροϋπόθετη, γρηγορούσα, ενοραματική του έκλαμψη. Η ζωή της σκηνής είναι η σκηνή του θανάτου, μια γραφή δίχως νόημα, μια μίμηση δίχως ομοίωμα, η σκηνή που εξαρθρώνει το λόγο και συλλαβίζει τη σιωπή του και υποδέχεται το σκοτάδι του. Το σκοτάδι που εκτρέπει τη σκηνή σε ένα όλο και πιο πυκνό και πιο αδιόρατο σκοτάδι.

Ο Απόστολος Αρτινός είναι ιστορικός τέχνης

Την επόμενη Κυριακή

2012-01-14T09:52:00.005+02:00

Γιώργος Ρωμανός, Κριτήρια κριτικής στη λογοτεχνική πεζογραφία

Αναρχία και ύστερος καπιταλισμός

2012-01-14T09:52:00.001+02:00

ΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΡΟΖΑΝΗ

"Η πρακτική προσαρμογή είναι ίσως αναπόφευκτη για το άτομο, αλλά η συγκάλυψη της αντίφασης ανάμεσα στην έννοια του ανθρώπινου όντος και την καπιταλιστική πραγματικότητα γυμνώνει τη σκέψη από κάθε αλήθεια". Επέλεξα αυτή τη διατύπωση του Max Horkheimer προκειμένου αφ' ενός να αναδείξω την πλέον επικίνδυνη απόκλιση της σκέψης υπό το καθεστώς του ύστερου καπιταλισμού, και αφ' ετέρου να επισημάνω μια προειδοποίηση κινδύνου μέσα σε όσα τελούνται και προσχεδιάζονται για το μέλλον του ανθρώπινου πεπρωμένου, σε μια τάξη πραγμάτων όπου η σκέψη ακροβατεί μεταξύ αλήθειας και ψεύδους, τροφοδοτώντας το ανθρώπινο υποκείμενο με συνεχείς προσομοιώσεις, κατά τρόπον ώστε να ακυρώνεται τελικά η διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και το ψεύδος. Μέσα σ' αυτή την τάξη πραγμάτων, πώς μπορούμε να στρέψουμε το βλέμμα μας σε ένα νέο είδος αναρχίας, πέραν των ορίων του κλασσικού αναρχισμού, και τι θα είχε να προσφέρει αυτό το είδος στην άρση της αντίφασης ανάμεσα στην έννοια του ανθρώπινου όντος και την καπιταλιστική πραγματικότητα;

Γνωρίζουμε ασφαλώς ότι η ναρκισσιστική κατάσταση του σύγχρονου ύστερου καπιταλισμού συγκροτεί μια κοινωνική νοσηρότητα, η οποία διακατέχεται από το πλέγμα διαρκών και αλληλοεξαρτώμενων προσομοιώσεων, κατά τρόπον ώστε το ανθρώπινο υποκείμενο να συγκαλύπτεται από τις πλέον ακραίες μορφές των αστικών εννοιών της κοινωνικής προόδου και της τεχνολογικής επέκτασης, σε όλες τις δραστηριότητές του, κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές ή άλλες. Από ατομικότητα, έχει καταστεί μάλλον απαθές όργανο ενός παγκοσμιοποιημένου καθεστώτος μαγο-ανθρώπων και μαζικής καταναλωτικής κουλτούρας, διότι εμφανίζεται στη σύγχρονη σκηνή πλήρως προσαρμοσμένο στην πραγματικότητα, η οποία ωστόσο δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια προσομοιωμένη πραγματικότητα εικόνων, πληροφοριών και συμβάντων, που ο ίδιος ο ύστερος καπιταλισμός επιβάλλει καταναγκαστικά στον μαζοποιημένο άνθρωπο, μέσω των δικών του σημείων και των δικών του τεχνολογικών επιτευγμάτων. Για να δανειστώ την απόφανση του Jean Baudrillard: "Κατά έναν ορισμένο τρόπο, η γενικευμένη κατανάλωση εικόνων, γεγονότων, πληροφοριών, αποσκοπεί κι αυτή στον εξορκισμό του πραγματικού μέσα στα σημεία του πραγματικού, στον εξορκισμό της ιστορίας μέσα στα σημεία της αλλαγής κ.λπ. Το πραγματικό, το καταναλώνουμε προκαταβολικά ή αναδρομικά, οπωσδήποτε σε απόσταση, στην απόσταση του σημείου". Θα πρέπει να διευκρινίσω ότι, κατά την αντίληψή μου, το σημείο ή η εικόνα, υπό αυτή την έννοια, συνιστά μια πολλαπλότητα κενών σημαινόντων τα οποία επιπλέουν στην πραγματικότητα, χωρίς κάποια καθορισμένη σημασία, χωρίς αλληλουχία, χωρίς συμπαγή συνέπεια. Υπό την έννοια αυτή, αυτό που απομένει ως πραγματικότητα στο υποκείμενο του ύστερου καπιταλισμού είναι μια θολή και συγκεχυμένη εικόνα της πραγματικότητας, μέσα στην οποία ο σύγχρονος άνθρωπος παραμένει σε μια κατάσταση παραζάλης και τελικά σε μια κατάσταση ουσιώδους απραξίας.

Προκύπτει κατ' αυτόν τον τρόπο μια τεχνητή πραγματικότητα, στην οποία το ανθρώπινο υποκείμενο είναι προσαρμοσμένο χάρη στην ισχύ και τη δύναμη επιβολής των επικοινωνιακών δικτύων, τα οποία εδράζονται στην προσομοίωση καταστάσεων και συμβάντων, ακόμη και στην ατομική σφαίρα, αφού προηγουμένως έχουν αλώσει πλήρως τη δημόσια σφαίρα που καταδυναστεύεται από την επικοινωνιακή μηχανή. Η επινόηση της βιοπολιτικής, υπό το καθεστώς του ύστερου καπιταλισμού και των κοινωνιών του ελέγχου, παράγει πλέον μια ψευδή υποκειμενικότητα, η οποία προσπαθεί να τα βγάλει πέρα αποσυνθέτοντας το πραγματικό σε σπάραγμα συγκεχυμένων εικόνων, υπό την πίεση της προσαρμογής σε ό,τι έχει απομείνει ως σκέψη, παράσταση και βούληση, δηλαδή ως ζωή. Αλλά η ψευδής υποκειμενικότητα εκφράζεται μέσω μιας ψευδο-γλώσσας, με την έννοια ότι αυτή η γλώσσα εκφέρεται περιβεβλημένη με το κύρος της επιστημοσύνης και της εγκυρότητας των ειδικών χωρίς πνεύμα. Σχετικά με αυτή την ψευδο-γλώσσα, οι Michael Hardt και Antonio Negri αποφαίνονται: "Η γλώσσα, καθώς επικοινωνεί, παράγει αγαθά, αλλά κυρίως δημιουργεί υποκειμενικότητες, τις βάζει να συσχετιστούν μεταξύ τους και τις ρυθμίζει. Οι βιομηχανίες των επικοινωνιών ενσωματώνουν το φαντασιακό και τη συμβολική στον βιοπολιτικό ιστό, όχι απλώς θέτοντάς τα στην υπηρεσία της εξουσίας, αλλά ουσιαστικά ενσωματώνοντάς τα στην ίδια τη λειτουργία της".

Η ενσωμάτωση στη γλώσσα της κυριαρχίας είναι πράγματι η δομική λογική του ύστερου καπιταλισμού. Είναι μια αυτοποιητική εσωτερικοποίηση της διαδικασίας, που προϋποθέτει την ισχυροποίηση της εξουσίας, η οποία τώρα πλέον εμφανίζεται μεταμφιεσμένη σε δίκαιο και σε υπηρεσίες που εξυπηρετούν την πρόοδο της κοινωνίας και την ισονομία των πολιτών. Με αυτή την μεταμφίεση αξιώνει τη νομιμοποίησή της, την εγκυρότητά της και τη μοναδική της αλήθεια μέσω του ψεύδους της μεταμφίεσης.

Με αυτόν τον τρόπο, το πραγματικό εξορίζεται από την πραγματικότητα, με αποτέλεσμα η πραγματικότητα να φανερώνεται ως συσσώρευση γεγονότων χωρίς συνοχή και προπαντός χωρίς συνέπειες, δηλαδή χωρίς τις απαραίτητες εκείνες ποιότητες που θα τα καθιστούσαν σημεία στήριξης του ανθρώπινου υποκειμένου και θα τα απομάκρυναν από την τυφλή προσομοίωση επιβεβλημένων προτύπων στην κοινωνική, πολιτική και πνευματική του ζωή. Επιπλέον, αυτή η κατάσταση πραγμάτων συσκοτίζει τις ερμηνείες πίσω από τα γεγονότα, με τελικό στόχο τα γεγονότα να αποκόπτονται από τις ερμηνείες τους και κατά συνέπεια να περιπίπτουν σε μιαν ουσιώδη ανυπαρξία εικόνων και πληροφοριών χωρίς αντικείμενο και χωρίς το βάθος εκείνο που θα τα καθιστούσε σημεία στήριξης του πραγματικού.

Έτσι, η δυστοπία του ύστερου καπιταλισμού διαμορφώνει την έρημο της πραγματικότητας και μέσα από αυτή την έρημο προβάλλει και επιβάλλει μια κοινωνία δικτύων επικοινωνίας, ανυπαρξίας σταθερών σημαινομένων, ήτοι τον ήχο της καμπάνας αντί για την καμπάνα, και τελικά την παραίτηση και τη ρουτίνα στη θέση του θεσμίζοντος φαντασιακού, της δημιουργικότητας και της ελπίδας. Αυτοποιούμενη η πραγματικότητα, ακυρώνει πλέον τη διαφορά υπέρ της ομοιογενοποίησης, τη σκέψη υπέρ της μηχανικής αναπαραγωγής του σκέπτεσθαι, τη φαντασία υπέρ της συστημικής. Για να χρησιμοποιήσω ακόμη μια φορά τα λόγια των Michael Hardt και Antonio Negri, "Η μηχανή είναι αυτοεπικυρούμενη, αυτοποιητική - δηλαδή συστημική. Κατασκευάζει κοινωνικούς ιστούς που απομακρύνουν ή καθιστούν αναποτελεσματική κάθε αντίφαση∙ δημιουργεί καταστάσεις στις οποίες πριν εξουδετερώσει διά της βίας τη διαφορά, φαίνεται να την απορροφά σε ένα ασήμαντο παιχνίδι, αυτογεννώμενων και αυτορρυθμιζόμενων ισορροπιών".

Ωστόσο, και αυτό συγκροτεί ένα πεδίο δημιουργικής ελπίδας και εξανάστασης της ατομικότητας του σύγχρονου υποκειμένου, μέσα από τα σπλάχνα της παραμορφωτικής δυστοπίας του ύστερου καπιταλισμού, μια αύρα αναρχισμού, για να επαναλάβω τη διατύπωση του Gershom Scholem, έχει αρχίσει να φανερώνεται με διαρκώς αυξανόμενη ένταση, ενάντια στην κοινωνική νοσηρότητα και ενάντια στη νομιμοποίηση του βιοπολιτικού ασφυκτικού πλαισίου που αναπαράγει σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης ζωής τον αυτοεπικυρούμενο εξουσιαστικό λόγο. Αυτός ο αναρχισμός, υπερβαίνοντας τα όρια της κλασικής θεωρίας, καθίσταται ταυτόσημος με τον εικονοκλαστικό ουτοπισμό μέσα στον οποίο βρίσκει το πραγματικό του πρόσωπο ως αποκατάσταση της ενότητας του θεωρείν και του πράττειν, ως επαναδιατύπωση των όρων της εμπειρίας και του κοινωνικώς υπάρχειν, πέρα από τη δυστοπία του εργαλειακού λόγου και της διαβρωτικής του διάδοσης διαμέσου των επικοινωνιακών δικτύων τα οποία υποβιβάζουν συσκοτίζοντας το πραγματικό. Η αναρχική αύρα εστιάζεται πλέον σταθερά "σε κάτι πρωταρχικό και πρωτότυπο, που πρόκειται να κτίσει∙ και τούτο το πρωταρχικό είναι μια επιθυμία", για να επαναλάβω τα λόγια του Martin Buber. Ένας λόγος επιθυμίας με αυθεντική πρόσβλεψη στα σημεία στήριξης του πραγματικού, ενάντια στον εργαλειακό λόγο και στο εγχείρημα της υπολογιστικής σκέψης να προωθεί διαρκώς το πλέγμα αλληλοεξαρτώμενων κοινωνικών προσομοιώσεων μέσα από την τεχνική και τις εφαρμογές της τεχνολογίας που επιβεβαιώνουν μια παν-τεχνική αντίληψη της ζωής. Μια ευρύτητα πνεύματος και φαντασίας προκύπτει ως το αντίδοτο της παθητικής πρόσληψης κενών σημαινόντων συστημικής προέλευσης, τα οποία επινοούν και κατασκευάζουν θεσμικά τη γλώσσα της κυριαρχίας. Ο Russel Jacoby γράφει σχετικά με τον εικονοκλαστικό ουτοπικό αναρχισμό: "Η ουτοπική σκέψη [...] προέρχεται από τις, και επιστρέφει στις, σημερινές πολιτικές πραγματικότητες [...]∙ μετέχει συγχρόνως στις περιορισμένες επιλογές τού σήμερα και στις απεριόριστες δυνατότητες του αύριο. Τα πόδια του πατούν σε δύο χρονικές ζώνες: στη μία που κατοικούμε τώρα και στη μία που πιθανόν θα υπάρξει στο μέλλον".

Ο Στέφανος Ροζάνης είναι καθηγητής Φιλοσοφίας

Από τη φύση στη διάνοια

2012-01-14T09:50:00.001+02:00

ΤΗΣ ΒΙΒΗΣ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ, Μανχάταν - Μπανγκόκ, εκδόσεις Κέδρος, σελ. 237

Πρόκειται για το δεύτερο τόμο της σειράς των ταξιδιωτικών βιβλίων που έχει εγκαινιάσει ο Γιώργος Βέης με ζεύγη πόλεων, οι οποίες βρίσκονται σε διαφορετικές γεωγραφικές θέσεις. Όπως και στον πρώτο του τόμο (Από το Τόκιο στο Χαρτούμ), έτσι και εδώ ο συγγραφέας παραμένει στην ασιατική ήπειρο, την οποία τώρα βάζει σε διάλογο με την Αμερική.

Ο τόμος παρουσιάζεται ως κομμάτι ενός ευρύτερου έργου, σαν να συνεχίζει μια αφήγηση που έχει ήδη ξεκινήσει. Δεν υπάρχει χρεία πια για συστάσεις. Μια νυχτερινή περιπλάνηση και η ανάγκη του αφηγητή να ξαναθυμηθεί, φυλλομετρώντας τις σημειώσεις των ταξιδιών του, μας μπάζουν ατμοσφαιρικά στο θέμα. Το βιβλίο ούτε ξεκινά αλλά ούτε και τελειώνει. Στην τελευταία σελίδα ξανανοίγει, με το ίσως πρώτο παράθεμα του επόμενου βιβλίου.

Τα κείμενα του ασιατικού μέρους προσεγγίζουν τον τόπο μέσα από τη φύση. Ο εξαιρετικός φυσικός πλούτος της περιοχής, η ροκοκό πολιτιστική κληρονομιά των μνημείων του, που είναι οργανικά δεμένα με τη φύση και δημιουργούν τα φημισμένα «δεντρομνημεία», οι δοξασίες τους, έτσι όπως αναφέρονται στο μυστήριο του θανάτου, αλλά και στο διαλογισμό στο βουνό, η εναλλακτική θεραπευτική προσέγγιση του μασάζ, αλλά και το ίδιο το ανθρώπινο βασικό ένστικτο, με την μορφή, εδώ, του αγοραίου έρωτα, διαμορφώνουν ένα τοπίο όπου η φύση, με την ευρύτερη έννοια, ως ανθρώπινη ποιότητα αλλά και ως περιβάλλον, οργιάζει. Μάλιστα, τα κείμενα διαδέχονται το ένα το άλλο πάνω στην λογική του φυσικού κύκλου της ζωής, δηλαδή, της εναλλαγής του θανάτου-φθοράς-εκφυλισμού με την αναγέννηση-βλάστηση-ανάταση.

Από την άλλη μεριά, ο αμερικάνικος χώρος προσεγγίζεται μέσα από την πλούσια καλλιτεχνική κίνηση της Νέας Υόρκης. Προσωπικότητες των τεχνών και του λόγου που είχε την ευκαιρία ο Βέης να συναντήσει εκεί –με του ίδιους ή με το έργο τους- διαμορφώνουν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Ο Μπόρχες, ο Κάλας, ο Κόπολα, ο Άντυ Γουόρχωλ είναι κάποιοι από αυτούς. Αν λοιπόν η ανθρωπολογία της Ανατολής διερευνάται, στον τόμο αυτό, στη σχέση του ανθρώπου με την φύση, η ανθρωπολογία της Δύσης μελετάται πάνω στα επιτεύγματα της διάνοιας.

Ωστόσο, η προσδοκία του αναγνώστη, την οποία έχει δικαίως καλλιεργήσει η καλλιτεχνική φήμη της πόλης, θα πρέπει να περιμένει μέχρι να ικανοποιηθεί, γιατί ο Βέης μας εισάγει στον τόπο με ένα σκληρό κείμενο. Πρόκειται για την ιστορία ενός φτωχού πορτορικάνου που στραγγίζει από κάθε αξιοπρέπεια, εξαιτίας αυτής ακριβώς της φτώχιας του. Ο στεγνός λόγος του κειμένου παρουσιάζει το ανθρώπινο δράμα ως ντετερμινιστική απόρροια της οικονομικής συνθήκης. Η επιλογή να δοθεί ο τίτλος «εισαγωγή στον τόπο» στην συγκεκριμένη ιστορία δεν είναι αθώα.

Με την αντιδιαστολή φύσης-λόγου, η συστέγαση των δύο προορισμών κάτω από τον ίδιο τίτλο θεμελιώνεται καλύτερα. Ο τόμος έχει περισσότερα σύντομα και σπονδυλωτά κείμενα σε σχέση με τον προηγούμενο. Αυτή η γραφή πιθανώς είναι προτιμότερη, καθώς η παρατήρηση παραμένει στο ουσιώδες, δεν πλατειάζει. Πιο έντονη είναι επίσης η αντιστοιχία της περιήγησης με την ανάγνωση, μέσα από την σύζευξη των τόπων και των παραθεμάτων από τα μυθιστορήματα, ποιήματα, φιλοσοφικά κείμενα κ.ο.κ. Τέλος, για πρώτη φορά (στον προηγούμενο τόμο το είχε κάνει μόνο υπανινικτικά) ο συγγραφέας εισάγει καθαρά την αυτοαναφορά, γράφει δηλαδή ανοιχτά σχετικά με το έργο του, το ποιητικό, το ταξιδιωτικό, τον τρόπο που δημιουργεί, την αλληλεπίδραση παρατηρητή και αντικειμένου παρατήρησης.

Ειδικότερα ο τόμος αυτός ανέδειξε πολύ την κειμενικότητα. Μάλιστα με την εγγραφή του παρατηρητή-συγγραφέα μέσα στο κείμενο, φαίνεται ότι προσεχώς αυτή κειμενικότητα θα ενταθεί. Η εστίαση όμως θα πρέπει να παραμείνει στην ανάδειξη της ζώσας ανθρωπογεωγραφίας του πλανήτη μας, και υπ’ αυτήν την έννοια η αναφορά στην Νέα Υόρκη θα μπορούσε να έχει και συνέχεια. Βέβαια με την πόλη αυτή έχει ασχοληθεί στο ποιητικό του έργο, ωστόσο το είδος στο οποίο έχει δουλέψει τόσο συστηματικά και επιτυχώς ο Βέης, η ταξιδιωτική μαρτυρία δηλαδή, είναι αγαπητή για αυτήν ακριβώς τη δυνατότητα που έχει να συλλαμβάνει τη διαφεύγουσα αίσθηση της τρέχουσας καθημερινότητας στις τέσσερις γωνιές του πλανήτη.

Με δεδομένες πάντως τις παραμέτρους που έχει θέσει ο Βέης, συμπεριλαμβανομένου και αυτού του τόμου, δηλαδή την τριπλή παρατήρηση (στον τόπο, στα κείμενα, στον εαυτό του) και τις μεταξύ τους συνδέσεις, παραλλαγές και αντικατοπτρισμούς, είναι σχεδόν βέβαιο ότι μπορεί να φτιάξει ένα φιλοσοφικό, αισθητικό, ταξιδιωτικό, λογοτεχνικό κομψοτέχνημα.

Η Βιβή Ζωγράφου είναι δημοσιογράφος

Για παιδιά και νέους

2012-01-14T09:48:00.001+02:00

ΝΤΑΒΙΝΤΕ ΚΑΛΙ, ΣΕΡΖ ΜΠΛΟΚ, Ο εχθρός, Απόδοση: Φίλιππος Μανδηλαράς, εκδόσεις Πατάκη

Ποια είναι τα πιο κατάλληλα χέρια στα οποία θα έπρεπε να φτάσει το συγκεκριμένο βιβλίο; Ε, σε αυτά δεν θα φτάσει ποτέ. Και αν έφτανε, δεν θα το διάβαζαν. Ή μήπως, ναι;

Πριν την σελίδα του τίτλου, με τρόπο κινηματογραφικό, η πένα του συγγραφέα (ο σαραντάχρονος Ιταλός Davide Cali, καινοτόμος και καταξιωμένος, έχει στο ενεργητικό του περισσότερα από είκοσι εικονογραφημένα βιβλία) και το πενάκι τού εικονογράφου (ο Γάλλος Serge Bloch, γεννημένος το 1956 και διεθνώς αναγνωρισμένος, έχει συνεργαστεί, μεταξύ άλλων, με μερικά από τα πιο σημαντικά περιοδικά και εφημερίδες των Η.Π.Α.) εστιάζουν, αφού προειδοποιήσουν τον αναγνώστη, με ένα κατάμαυρο δισέλιδο, ότι «Βρισκόμαστε σε πόλεμο», στα ακόλουθα: «Βλέπουμε ένα τοπίο που θα μπορούσε να είναι έρημος. Μέσα στην έρημο υπάρχουν δυο τρύπες. Μέσα στις τρύπες υπάρχουν δυο στρατιώτες.

Είναι εχθροί.» Στην συνέχεια, το κυρίως κείμενο αναπαριστά λεκτικά και εικαστικά, την “καθημερινότητα” του πολέμου, άρα τον παραλογισμό του, τις σκέψεις και τα συναισθήματα των εχθρών, που είναι (εν αγνοία τους αλίμονο) πανομοιότυπα και, βέβαια, την τελική ανατροπή, μετά το απρόσμενο ξήλωμα της προπαγανδιστικής πλεκτάνης, και τον θρίαμβο της λογικής. Πότε θα τελεστεί, όμως, αυτός ο Θρίαμβος;

Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι δεν υπάρχουν πια πόλεμοι ορυγμάτων – ο τελευταίος ήταν ο Πρώτος Παγκόσμιος: ίσως. Αλλά οι τόσοι πόλεμοι που μαίνονται δεν είναι, πάντως, πόλεμοι ηλεκτρονικοί. Κάποιος άλλος θα μπορούσε να επικαλεστεί το τραγικά τετριμμένον, πλέον, του θέματος αλλά και της εικονογράφησής του. Ύστερα από την σχετικά πιο πρόσφατη κορύφωση, και στα καθ’ ημάς, είτε με το γνωστό διήγημα «Το ποτάμι» από το Ζητείται ελπίς του Αντώνη Σαμαράκη, είτε με την θαυμαστή ιδιαιτερότητα του «Η αλήθεια στου φονιά το λαγκάδι» του Κώστα Κουλουφάκου, τι θα μπορούσε, πράγματι, να επαινέσει κανείς; Αλλά στις κορυφές φτάνεις αφού αναρριχηθείς στις πλαγιές, αφού γυμνάσεις τον εαυτό σου σωστά, ώστε να απολαύσει το καθαρό φως. Και το παρόν βιβλίο είναι ένα τέτοιο γύμνασμα. Με αντίστοιχα παιδικά αναγνώσματα, τα ενήλικα χέρια σου και το μυαλό σου θα έχουν την αληθινή καταλληλότητα που απαιτείται για να κρατούν ανάλογα βιβλία.

ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΤΣΟΥΠΡΟΥ

Πραγματικότητα, πρωτοπορία και κοινωνική κριτική. Το παράδειγμα του λετρισμού

2012-01-14T09:45:00.001+02:00

ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΣΓΟΥΡΟΜΥΤΗ

Στις 20 Απριλίου 1951 το έργο του Isidore Isou “Traité de Bave et d’ Eternité”(Treatise on Slobber and Eternity) προβάλλεται στο φεστιβάλ των Καννών προκαλώντας τη θυμηδία αλλά και την οργή του κοινού. Στην πλατεία βρίσκεται ο Jean Cocteau, ο οποίος διασκεδάζει με το νέο σκάνδαλο. Λίγο αργότερα ο Guy Debord θα συναντήσει τον Isou και θα ενταχθεί στο λετριστικό κίνημα. Την ίδια χρονιά ο Maurice Lemaitre Θα ολοκληρώσει την ταινία του “Le film est déjà commencé?” (Has the film begun?) εισάγοντας τη θεωρία του συν-σινεμά. Το 1952, το φιλμ “L’anticoncept” («Η αντί-έννοια») του Gil J. Wolman έρχεται να προστεθεί στις δημιουργίες-μανιφέστα του λετρισμού, ακολουθούμενο από το “Hurlements en faveur de Sade” («Ουρλιαχτά») του Guy Debord. Οι δυο τους θα συστήσουν τη Λετριστική Διεθνή (Internationale lettriste).

Το λετριστικό κίνημα θα αναδυθεί εν μέσω έντονων πολιτικών και κοινωνικών ανακατατάξεων, στον απόηχο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Αρχικά η δράση του θα τοποθετηθεί στον αντίποδα του σουρεαλισμού, για να υιοθετήσει γρήγορα μια καθαρά πολιτική στάση με όχημα τον επαναπροσδιορισμό των καλλιτεχνικών μέσων που ανέδειξε ο μοντερνισμός και την προβολή του ιδιαίτερου λεξιλογίου των μέσων αυτών. Μέσα στη χρονιά-ορόσημο για το λετριστικό κίνημα, το 1951, θα διαμορφωθεί το όραμα της συνάρθρωσης των μέσων. Κύρια επιδίωξη των έργων που θα πραγματοποιηθούν εφεξής σε αυτή την κατεύθυνση θα είναι να αντιπαραβάλλουν πολλαπλές καταγραφές αισθητηριακής εμπειρίας -χωρική/χρονική, λεκτική/εικονική- εντός τους, αποφεύγοντας σκόπιμα τη μεσολάβηση συνδετικών ή ενοποιητικών στοιχείων[1].

Η επίδραση του κινήματος στη διαμόρφωση της μεταπολεμικής παράδοσης υπήρξε καταλυτική, αφού η έκρηξη των νέων μέσων και των διαδραστικών μορφών τέχνης θα χαρακτήριζαν διεθνώς αυτό το τελευταίο τέταρτο του αιώνα. Κεντρικό χαρακτηριστικό των έργων του λετρισμού θα καταστεί η ανάδειξη της κειμενικότητας (textuality) του κινηματογραφικού μέσου. Ο λετριστικός κινηματογράφος μπορεί να ειδωθεί ως ένα σύστημα περίπλοκων κατασκευών –συναθροίσεων, ακυρώσεων και επανασυνδέσεων- ήδη υπάρχοντος οπτιακουστικού υλικού, υπό νέα σύνθεση, με στόχο τη σκέψη και την εμπειρία. Αντλώντας από την εμπειρία του βωβού κινηματογράφου, οι λετριστές θα προσπαθήσουν να αντιστρέψουν την πρωτοκαθεδρία της εικόνας έναντι του λόγου, ενσωματώνοντας μεγάλα τμήματα φιλοσοφικών κειμένων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα επιτρέψουν στους θεατές να γίνουν ταυτόχρονα αναγνώστες και ακροατές του ίδιου έργου. Αποσυνδέοντας τον ήχο και το λόγο από την εικόνα, οι λετριστές προσπάθησαν να δημιουργήσουν ένα λεκτικό επίπεδο, απελευθερωμένο από τα δεσμά της κλασικής αφηγηματικής δομής. Αυτόνομο και ελεύθερο να δημιουργήσει νέους τρόπους συσχέτισης μέσω της αλληλεπίδρασης με την εικόνα, αυτό το νέο λεκτικό επίπεδο έμελλε να μετασχηματίσει την κινηματογραφική αφήγηση σε ένα οπτιακουστικό σύμπαν πολύπλοκων εμπειρικών μοντέλων. Μέσα από τις θέσεις των λετριστών προβάλλεται η ανάγκη αναθεώρησης του αξιώματος της υπερπροσφοράς της εικόνας στο ήδη κορεσμένο κοινό. Με γνώμονα αυτή την αναθεώρηση, αισθητική πρωτοπορία μπορεί να επιτευχθεί πλέον αποκλειστικά ξαναδουλεύοντας και μεταπλάθοντας το ήδη υπάρχον οπτικό υλικό, απομονώνοντάς το από το αρχικό του πλαίσιο και τροφοδοτώντας με αυτό νέα επικοινωνιακά δίκτυα.

Ο πυρήνας του ενδιαφέροντός των πειραματισμών αυτών εδράζεται στην αποτίμηση του αποτελέσματος που επιφέρει η διαχείριση της οπτικής μορφής της γλώσσας στην παραγωγή γλωσσικού νοήματος. Από τη θέση αυτή ανοίγεται μία διερεύνηση τόσο της κριτικής θεωρίας, όσο και της παραγωγής ενός θεωρητικού μοντέλου της υλικότητας. Η τελευταία, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ορίζεται στη βάση μιας υπερεπάρκειας της αυτονομίας, τέτοιας που να επιτρέπει στις καλλιτεχνικές μορφές να γίνονται αντιληπτές ως είναι και όχι ως αναπαραστάσεις. Η ιδέα της αυθυπαρξίας του καλλιτεχνικού αντικειμένου, σε γενικές γραμμές, σχετίζεται με την ανάλυση των εγγενών χαρακτηριστικών των υλικών μέσων παραγωγής· η σημειωτική προσέγγιση ενός διαφορικού νοήματος, εντούτοις, μπορεί να τοποθετείται εντός μιας θεωρητικής συζήτησης με πολύ λιγότερο ευανάγνωστους όρους.

Ο γραφικός πειραματισμός υπήρξε κύριο μέλημα των κινημάτων του μοντερνισμού ήδη από τις αρχές του εικοστού αιώνα. Η διεπιστημονική, συν-αισθητική αυτή προσέγγιση, συμμετείχε στη διερεύνηση των ιδιοτήτων που διαμορφώνουν τόσο την εικόνα, όσο και το λόγο, ως αναπαραστατικές δομές. Τόσο οι εικαστικοί, όσο και οι στοχαστές της λογοτεχνίας, επέδειξαν ένα άνευ προηγουμένου ενδιαφέρον για το ρόλο των γραμμάτων, των ήχων, της λέξης, της πρότασης, της φράσης, της μορφής.[2] Αυτή η διερεύνηση δεν υπεραμύνεται της καθαρότητας της φόρμας· αντιθέτως, τόσο η καλλιτεχνική πρακτική, όσο και η κριτική θεωρία, υπογραμμίζουν μια αναζήτηση γύρω από φύση της εικονικότητας και της λογοτεχνικότητας με αισθητικούς, αλλά κυρίως με κοινωνικούς όρους. Πιο συγκεκριμένα, η αναζήτηση αυτή σηματοδοτεί τη μετατόπιση της έμφασης από το πεδίο αναφοράς -το νόημα ή το περιεχόμενο- που μέχρι πρότινος κυριαρχούσε στην αναπαραστατική τέχνη, σε ένα γενικό και καταφανές ενδιαφέρον προς το πεδίο διαλόγου.

Μια εμβάθυνση στο περιεχόμενο του αυτού του διαλόγου καθώς και στη σχέση του με το κοινωνικό πεδίο, θα μας επέτρεπε να εντοπίσουμε την επικαιρότητα των λεκτικών πειραματισμών. Ήδη στα τέλη του δεκάτου ενάτου αιώνα, ο Mallarmé έλεγε ότι τα ποιήματα δεν φτιάχνονται με ιδέες, αλλά με λέξεις. Την ίδια αμφισβήτηση προς τον κόσμο των ιδεών, θα συνυπέγραφε ο Godard πάνω από μισό αιώνα αργότερα, με τη χαρακτηριστική φράση “Not the just ideas, just ideas!”[3]. Με αφορμή τη ρήση του Godard, ο γάλλος φιλόσοφος Gilles Deleuze ξεκαθάριζε το 1976 πως οι «σωστές ιδέες» (the just ideas) είναι πάντα αυτές που ευθυγραμμίζονται με τα κοινώς αποδεκτά νοήματα ή με τις προκατασκευασμένες αντιλήψεις· είναι πάντα ιδέες που επιβεβαιώνουν κάτι, ακόμα κι αν αυτό το κάτι ανήκει στο μέλλον. Ενώ, το «απλά ιδέες» (just ideas) αναφέρεται στο ξεδίπλωμα του παρόντος, μία παύση ιδεών που μπορεί να εκφραστεί μόνο με ερωτήματα, τα οποία με τη σειρά τους προκαλούν σύγχυση των απαντήσεων. Ο Deleuze ομολογεί αντίστοιχα τη δική του σύγχυση, θεωρώντας καταλυτικής σημασίας τις ερωτήσεις που θέτει και τις εικόνες που παρουσιάζει ο Godard, καθώς και την ευκαιρία που δίνει στο θεατή να νιώσει ότι οι ιδέες της εργασίας και της πληροφορίας, εν προκειμένω, δεν είναι καθόλου αθώες, δεν είναι καθόλου φανερές, ιδιαίτερα από την πλευρά της κοινωνικής κριτικής[4]…

Έτσι, η ικανότητα του ατόμου, του πολίτη, να κρίνει τους θεσμούς και να συνειδητοποιεί τη θέση του απέναντι σ’ αυτούς, μοιάζει να αντανακλάται στην ικανότητα του θεατή να αντιλαμβάνεται πλήρως την εικόνα που εμφανίζεται εμπρός του. Κατά το Deleuze, αντιλαμβανόμαστε μόνον όταν αφαιρούμε από την εικόνα αυτό το οποίο δεν μας ενδιαφέρει, το περιττό, καθώς κατά την αντιληπτική διαδικασία υπάρχει πάντα κάτι λιγότερο από αυτό που βλέπουμε. Και καταλήγει στο ότι είμαστε τόσο γεμάτοι από εικόνες, που αδυνατούμε πλέον να δούμε τις εικόνες εκτός μας με τον τρόπο που αυτές είναι[5]. Ξαναβρίσκουμε στον Deleuze τις αισθητικές, κοινωνικές διακηρύξεις των λετριστών περί υπερπροσφοράς της εικόνας και την αποδομητική φάση του λετριστικού σινεμά (phase chiselante). Σε αυτή τη φάση, σύμφωνα με τον Isidore Isou, μια προωθημένη καλλιτεχνική πρακτική παύει πια να χρησιμοποιεί το μέσο ως εργαλείο για να εκφράσει εξωγενή θέματα και υιοθετεί τις ίδιες τις συμβάσεις και το ιδιαίτερο λεξιλόγιο του μέσου ως αντικείμενό της. Όπως επισημαίνει ο Agamben, η συνθετική τεχνική δεν αλλάζει, πρόκειται πάντα για το μοντάζ, αλλά τώρα πια το μοντάζ περνάει στο προσκήνιο και προβάλλεται καθαυτό[6]. Η διακοπή, αυτή η αναδίπλωση του παρόντος χρόνου, ασκεί τη δύναμή της πάνω στην εικόνα για να της αποσπάσει την αφηγηματική της δύναμη και να την παρουσιάσει ως είναι, αυτή καθαυτή. O λετριστικός κινηματογράφος, επομένως, κάνει το αντίθετο από αυτό που κάνουν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Το να μας δίνουν δηλαδή ένα γεγονός, αυτό που υπήρξε, ως δεδομένο, σε σχέση με το οποίο εμείς, ως θεατές, είμαστε ανίσχυροι. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης προτιμούν ένα πολίτη αγανακτισμένο αλλά ανίσχυρο[7].

Ο λετρισμός είναι μια πρόκληση και μια διαμαρτυρία, ή καλύτερα μια αντίσταση απέναντι στα μηντιακά θεάματα που θέλουν το θεατή αμέτοχο παρατηρητή μιας παράλληλης πραγματικότητας. Μακράν από το να προωθεί την άκριτη κατανάλωση εικόνων, επιχειρεί, θα λέγαμε, μια τομή στο μέσο, ανάγοντας το ίδιο σε συμβάν.

[1] Andrew V. Uroskie, Beyond the Black Box: The Lettrist Cinema of Disjunction, October magazine, winter 2011, No. 135: 21–48

[2] Johanna Drucker, The Visible Word: Experimental Typography and Modern Art, 1909-1923, University of Chicago Press, 1994

[3] Jean-Luc Godard, Κείμενα και συνεντεύξεις, Β’ τόμος, μτφ. Θ. Σκανδάμη, Ν. Τραγουστή, επιμ. Μ. Ακτσόγλου, Χ. Παπαλιά, εκδόσεις Αιγόκερος, 1992

[4] Gilles Deleuze, Negotiations, Pourparlers 1972-1990, Columbia University Press, 1995

[5] Gilles Deleuze, Negotiations, Pourparlers 1972-1990, Columbia University Press, 1995

[6] Giorgio Agamben, Βίος και ελπίδα στο τελευταίο θέαμα/Διαφορά και επανάληψη, εκδ. Συγχρονικότητα, Αθήνα 2011

[7] Στο ίδιο